Όταν λέμε ότι κάποιος είναι καλός ακροατής, ότι μας εμπνέει
εμπιστοσύνη κι είναι ψύχραιμος, αυτές είναι δεξιότητες που μπορούμε να τις
διδάξουμε και να τις διδαχτούμε; Με άλλα λόγια, μπορούμε, τελικά, να διδάξουμε
τις δεξιότητες διαχείρισης κρίσεων και συγκρούσεων; Κι αν η απάντηση είναι
θετική, τότε πώς μπορούμε, σε ένα πρόγραμμα 15-25 ωρών, να επηρεάσουμε τις
συμπεριφορές και τις στάσεις των ατόμων ώστε να είναι σε θέση να
χρησιμοποιήσουν «εποικοδομητικά» αυτές τις δεξιότητες;
Προκειμένου να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, θα πρέπει
να ανατρέξουμε στις έννοιες: της («μη-κατευθυντικής»*) ενεργής ακρόασης, της
επικοινωνίας, της ενσυναίσθησης, της συνεργατικής επίλυσης προβλημάτων…
Οι έννοιες
Η «ακρογωνιαία λίθος» στη διαχείριση συγκρουσιακών
καταστάσεων είναι η αποτελεσματική, ξεκάθαρη επικοινωνία. Στην πραγματικότητα, η «καλή» ακρόαση είναι κάτι
παραπάνω από τη μισή «διαδρομή» της επίλυσης. Ο «ενεργός ακροατής» μπαίνει στη
θέση του άλλου και συμπληρωματικά με την έννοια της ενσυναίσθησης, αντιλαμβάνεται πώς νιώθει η άλλη πλευρά, χωρίς όμως
να παρασύρεται από τα συναισθήματά του. Θα παραμείνει ψύχραιμος και θα δώσει ίσο χρόνο κι ίσες ευκαιρίες στις δυο πλευρές, ενώ στη συνέχεια, θα ακούσει όλες
τις προτάσεις χωρίς να απορρίψει καμία και χωρίς να προτείνει, ως «διαιτητής»,
τις λύσεις: θα είναι παρών ως το τέλος της συνδιαλλαγής, προκειμένου να ακούσει
και να καταγράψει τις επιλογές των δυο πλευρών και τις δεσμεύσεις τους για εφαρμογή, διασφαλίζοντας στην πράξη με αυτόν
τον τρόπο, τις αρχές της διαδικασίας, που δεν είναι άλλες από το σεβασμό και την εμπιστοσύνη.
Καλά όλα αυτά. Μοιάζουν αυτονόητα κι εύκολα. Ας πούμε ότι έχουμε εντοπίσει τα
συστατικά της πρόληψης και διαχείρισης συγκρούσεων. Το ζήτημα όμως, είναι ποια είναι
η σχέση μεταξύ τους και με ποιους τρόπους θα κάνουμε συστηματικότερη την
εφαρμογή τους.
Το πλαίσιο
Δεν είναι δυνατόν όλες οι συμπεριφορές μας να ρυθμίζονται
από νόμους. Ωστόσο, εντός των διάφορων ομάδων και κοινοτήτων, στις οποίες
υπάγονται τα άτομα, υπάρχει πολλαπλότητα κανόνων, από αναγκαίους έως απλά
χρήσιμους, οι οποίοι στοχεύουν στην πρόληψη και διαχείριση των κρίσεων. Κανόνες
που, όμως, κάποιες φορές, έρχονται ακόμη και σε αντίφαση μεταξύ τους…
Στα πολύπλοκα κοινωνικά πλαίσια, οι κοινωνικοί ρόλοι και οι
ευθύνες δίνουν μια αίσθηση «ρευστότητας». Οι
διαδικασίες διαχείρισης συγκρούσεων, επιτρέπουν να μπουν όλων των ειδών οι
κανόνες στο διάλογο, χωρίς να υπάρχουν «παραβάσεις», τιμωρίες, στιγματισμός.
Η κοινή συμφωνία, είναι να μιλάμε για
«συμπεριφορές», που όμως δεν έχουν το στάτους χαρακτηρισμών και δεν συγχέονται
με την αξία των ατόμων, η οποία δεν μπαίνει σε αμφισβήτηση.
Η αποκατάσταση της επικοινωνίας, στοχεύει, σε τελική ανάλυση,
στην εμπιστοσύνη. Περαιτέρω, η έννοια της αποκατάστασης, μπορεί να αφορά πολύ συγκεκριμένα
τις βλάβες κι επιπτώσεις των συγκρούσεων, αλλά και πιο γενικά τη συνοχή (και
λειτουργικότητα) των ομάδων κι αυτό που λέμε «κοινωνικό ιστό».
Το «τακτ» σε επίπεδο διαδικασίας, επιβάλλει την επικέντρωση
στο «εδώ και τώρα», «μονώνοντας» με αυτόν τον τρόπο, τις συγκρούσεις. Το θέμα, εδώ, της «μόνωσης», είναι η
απλοποίηση των συγκρούσεων. Δεν ξεκινάς δηλαδή τη διαπραγμάτευση έχοντας
«πρότερο έντιμο βίο» ή «βεβαρημένο ποινικό μητρώο». Δεν είναι αντιπαράθεση αλήθειας
και ψέματος, δίκιου κι άδικου. Η «αλήθεια» σε αυτού του είδους τη
διαπραγμάτευση, σημαίνει να παραμείνει κάποιος στο τραπέζι και να προχωρήσει
στα επόμενα στάδια. Και εάν εκφραστεί η οπτική του με τρόπο που τον ικανοποιεί,
το πιο πιθανό είναι ότι, θα ακολουθήσει μια συμφωνία. Εάν δεν νιώθει ικανοποιημένος σε οποιοδήποτε σημείο, έχει τη δυνατότητα
να διακόψει και να αποχωρήσει. Η συμμετοχή είναι εθελούσια, ενώ σημασία
έχει τι ακριβώς συνέβη, ποιες ήταν οι επιπτώσεις του και τι μπορεί, μεταξύ δυο υπεύθυνων ατόμων, να γίνει
για την επανόρθωση, με κοινή προσπάθεια. Από την άλλη πλευρά, δεν περιορίζεται
σε μια «τεχνικής» φύσης επανόρθωση, όπως χρηματικές αποζημιώσεις κτλ. Όλες αυτές οι πρακτικές, είναι διαμορφωμένες
έτσι ώστε, να δίνουν τη δυνατότητα να επανέλθει η ισορροπία μιας ομάδας, με μέσα
που προέρχονται από την ίδια, ταυτόχρονα με την αποκατάσταση (συμπεριλαμβανόμενης
και της συναισθηματικής/ ηθικής) της ζημιωμένης πλευράς.
Η εκπαίδευση**
Οι εκπαιδευτικές διαδικασίες είναι προϋποθέσεις κάθε είδους «εξειδίκευσης». Ο «διαμεσολαβητής», δηλαδή
η τρίτη πλευρά σε μια σύγκρουση, επιβάλλεται να είναι (συνειδητά) «ουδέτερος».
Πρόκειται για μια δύσκολη, στην πράξη, διαδικασία, καθώς είναι το πρόσωπο το
οποίο καλείται να εγγυηθεί την ισότητα, των πλευρών, των λόγων τους, των
αναγκών τους, των δικαιωμάτων τους.
Η εκπαίδευση του διαμεσολαβητή περιλαμβάνει τις δεξιότητες ενεργής ακρόασης κι
ενσυναίσθησης, κι αφορά ως επί το πλείστον την πρακτική τους εφαρμογή σε
ρόλους.
Μάλιστα, η πρακτική εξάσκηση, έστω αυτών των ωρών, είναι σε
θέση να αλλάξει τις στάσεις και τις συμπεριφορές των ατόμων: οι εκπαιδευμένοι
στις δεξιότητες διαχείρισης συγκρούσεων, μαθαίνουν, βιωματικά, ότι αφενός, αρκεί να ακολουθήσεις μια δομημένη
διαδικασία κι αφετέρου ότι, αρκεί να
δώσεις μια «σωστή» ευκαιρία έκφρασης, προκειμένου να φτάσεις στην επίλυση
ενός προβλήματος.
Τα «συστατικά» και η
…δοσολογία τους
Οι διαδικασίες διαχείρισης συγκρούσεων έχουν δεχτεί
κριτικές. Κατά τη γνώμη μου, οι κριτικές προκύπτουν από τις διαφορετικές
οπτικές γωνίες που βλέπει κανείς τα πράγματα. Ένα επιστημονικό εργαλείο, είναι αρχικά «ουδέτερο», όμως δεν παύει να
αποτελείται από πολλά και διάφορα υλικά: όταν έχεις επίγνωση των εννοιών και
της ιστορίας τους, είσαι σε θέση να χρησιμοποιήσεις τα στοιχεία αυτά με μέτρο.
Κι επειδή μ’ αρέσει η αμεσότητα, …είναι σαν το καλομαγειρεμένο
φαγητό. Έχει ψηθεί στο σωστό χρόνο, δεν σου φταίει το πιπέρι του, δεν είναι
αλμυρό…
Ας επανέρθουμε λοιπόν. Μπορεί κάποιος να μην συμφωνεί με
αυτήν την αμεσότητα και την ισότητα, επιμένοντας στις ταμπέλες «θύμα»,
«δράστης», κτλ. Μπορεί κάποιος άλλος να πιστεύει ότι η διαδικασία είναι ευάλωτη
στις δεξιότητες λόγου ή/ και πειθούς, που έχει η κάθε πλευρά. Και πάλι
εξαρτάται. Όμως τελικά, πρόκειται για ένα «μπούσουλα».
Είναι μια παραπάνω ειρηνική ευκαιρία, η οποία εκφράζεται από
την ίδια την ομάδα στην οποία ανήκουν τα άτομα. Και για πολλούς ερευνητές,
ειδικά όταν αναφερόμαστε στη χρήση των τεχνικών διαχείρισης συγκρούσεων από
παιδιά, αρκεί και μόνο η έκφραση των πλευρών, ακόμη κι αν δεν βρεθεί καμία
λύση.
Σε επίπεδο
καθημερινής πρακτικής***:
·
Δεν βιαζόμαστε να καταπνίξουμε ή να συμβιβάσουμε
τις πλευρές που αντιμετωπίζουν μια σύγκρουση, επειδή έτσι εμποδίζουμε την
έκφραση και τη διεκδίκηση.
·
Επεμβαίνουμε μόνο όταν η κατάσταση γίνει έντονη
και βίαιη και διακόπτουμε αμέσως τη σύγκρουση με ψυχραιμία.
·
Όταν ηρεμήσουν τα πνεύματα, δίνουμε χρόνο και
ακούμε όλες τις απόψεις.
·
Συγκεντρωνόμαστε στις διαφορετικές οπτικές,
δίνοντας έμφαση στην κατανόηση αντί να ψάχνουμε ποιος έχει δίκιο.
·
Οι αντιπαραβαλλόμενοι πρέπει να είναι σε θέση να
επαναδιατυπώσουν την άποψη του άλλου πριν εκφέρουν τη δική τους.
·
Καλλιεργούμε, γενικά, τη λογική
«περασμένα-ξεχασμένα».
·
Αποφεύγουμε τους χαρακτηρισμούς. Έτσι,
ενθαρρύνουμε την ανάληψη ευθυνών, χωρίς να μειώνουμε την αξία των ατόμων.
·
Μαθαίνουμε να αποδεχόμαστε τις αδυναμίες μας, να
στοχεύουμε στη βελτίωση, να εστιάζουμε στο τι καινούργιο μάθαμε κι όχι στο αν
κάναμε κάτι «σωστά» ή «λάθος».
Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος
__________
* «Μη-κατευθυντικός»
ή, όπως λέμε στην «ειρηνική επίλυση συγκρούσεων», «ουδέτερος» και «ενεργός» ακροατής,
είναι το άτομο εκείνο που προωθεί τη συζήτηση και την έκφραση,
ανακεφαλαιώνοντας, για αποσαφήνιση, τα λεγόμενα της άλλης πλευράς, προκειμένου
να είναι σίγουρος ότι δεν «προβάλλει» τις δικές του απόψεις, αλλά, πραγματικά,
μπαίνει στη θέση του άλλου.
** Πληροφορίες και υλικό εκπαίδευσης, στο βιβλίο: Αρτινοπούλου
Β., (σε συνεργασία: Καλαβρή Χ., Μιχαήλ Η.), 2010, Η Σχολική Διαμεσολάβηση:
Εκπαιδεύοντας τους μαθητές στη διαχείριση της βίας και του εκφοβισμού,
Νομική Βιβλιοθήκη.
*** Δεν εισηγούμαστε κάτι το
«καινούργιο». Θέλω να πιστεύω ότι, τουλάχιστον τα τελευταία 7-8 χρόνια, το
ελληνικό κοινό έχει περισσότερες ευκαιρίες επαφής με τις έννοιες αυτές. Στην
πραγματικότητα, κάνουμε λόγο για την εφαρμογή των αρχών και τεχνικών της
«ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων», στα ευρύτερα πλαίσια διαπαιδαγώγησης η οποία
στοχεύει στην αυτονομία των ατόμων. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η φιλοσοφία
διαχείρισης είναι συνειδητά ενταξιακή κι επανορθωτική. Ουσιαστικά, δεν
πρόκειται μόνο για την εφαρμογή ενός συνόλου τεχνικών. Οι τεχνικές είναι
λίγο-πολύ γνωστές ή/ και «αυτονόητες». Είναι κοινές στις περιπτώσεις που
επιδιώκουμε αποτελεσματικότερη επικοινωνία, όπως στη «συμβουλευτική» και στην
«επίλυση προβλημάτων». Το θέμα, από δω και στο εξής είναι η κατανόηση της σχέσης
τους και η συστηματική ένταξη τους στην καθημερινότητα και τις συνήθειες μας… [Ο ρόλος των γονέων στη «μάθηση της
υπευθυνότητας», απόσπασμα από εισήγηση μου στο Φάρο Αυλίδος (διεθνές
συνέδριο), 15/12/2014.]
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου