Το "Τακτ", οι Κοινωνικοί Ρόλοι και "το Κομμάτι μας", μέρος τρίτο

Σε άρθρα του ιστολογίου, έχουμε κάνει αναφορές στο τακτ και τις "προστατευτικές" του ιδιότητες στις καθημερινές σχέσεις. Παρακάτω, ακολουθούν προσωπικές απόψεις, σχετικές με τις θεραπευτικές ιδιότητες του τακτ...

Κάποιες φορές, τα άτομα καλούνται σε ρόλους φροντιστών/ περιθαλπόντων, για πιο μικρά ή πιο μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Ουσιαστικά, πρόκειται για το ρόλο του συνεργάτη ενός άλλου ατόμου, με το οποίο συμπορευόμαστε για μια περίοδο προκειμένου το άλλο άτομο, να συντηρήσει και να ενισχύσει τις δεξιότητές του, αυξάνοντας το εύρος των επιλογών και μεγιστοποιώντας τις δυνατότητες για αυτονομία. 

Ως "συνεργάτες", λοιπόν, πολύ συχνά εντός των φυσικών σχέσεων, τα άτομα συμπεριφέρονται δίνοντας περισσότερη έμφαση στο τακτ, δηλαδή με περισσότερη ευαισθησία στην αναγνώριση της μοναδικότητας του άλλου και σεβασμό, χωρίς να διατυπώνουν αρνητικές κριτικές. Ταυτόχρονα, αυτό που βοηθά τους συνεργάτες, είναι το να βρίσκονται σε μια διαδικασία βελτίωσης της ικανότητας αποκωδικοποίησης "μηνυμάτων" της άλλης πλευράς, τα οποία δηλώνουν άγχος και ένταση, προλαμβάνοντας το να βρεθεί σε δυσάρεστη συναισθηματικά κατάσταση το άλλο άτομο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, "χτίζουμε" πάνω σε ποιοτικές δραστηριότητες, με βάση τι είναι ενδιαφέρον και ελκυστικό για το άλλο άτομο. Επομένως, το ..."κομμάτι μας", είναι σαν ένα "συμφωνικό" κομμάτι, προκύπτοντας ως αποτέλεσμα συνθετικής διαδικασίας, όπου μπορούν να προκύψουν δημιουργικοί συνδυασμοί, χωρίς η μια οπτική να έρχεται σε αντιπαράθεση με την άλλη...

Χ. Κ.

Επίπεδα εύστοχης επικοινωνίας, μέρος δεύτερο: προϋποθέσεις επιτυχημένων συν-ομιλιών

Η καλή επικοινωνία και η καλή ψυχολογία, συνδέονται σε πολλά σημεία, όμως, μοιράζονται και μια κοινή, εν μέρει ανεκπλήρωτη, μεγάλη υπόσχεση, που αφορά το "μέλλον": υποτίθεται ότι θα μπορούσαν να λύσουν, αποτελεσματικά, τα περισσότερα από αυτά που θεωρούμε "σύγχρονα προβλήματα"…

Γιατί, όμως, παρόλο που οι γνώσεις, όπως επίσης και οι δυνατότητες επαφής και ενημέρωσής μας αυξάνονται, μερικές φορές έχουμε την αίσθηση ότι απομακρυνόμαστε περισσότερο από την καλή επικοινωνία;

Πρώτα απ’ όλα, επειδή, οι στόχοι της επικοινωνίας, δεν είναι ατομικές υποθέσεις που μπορούν να επιτευχθούν με ανταγωνιστικούς όρους: αντίθετα, χρειάζονται (έμπρακτη) συναίνεση όλων των συμμετεχόντων σε πολλά επίπεδα και κατάλληλα πλαίσια διεξαγωγής, όπου, η δόμηση και τα επίπεδα συνεργασίας, θα είναι ανάλογα του ύψους των στόχων που θέτουμε. Για παράδειγμα, προκειμένου μια συνομιλία να ανταποκρίνεται σε έναν υψηλό στόχο, όπως είναι η επίλυση ενός προβλήματος, θα πρέπει, οι εμπλεκόμενες πλευρές, πρώτα να έχουν αντιληφθεί το πρόβλημα, έπειτα να συμφωνήσουν σε ένα ραντεβού διαλόγου, στη συνέχεια να συμφωνήσουν σε κάποιες κοινές οπτικές και ακόμη, να νιώθουν περίπου το ίδιο, τόσο για τις επιπτώσεις του όσο και για τις εναλλακτικές και την ανάγκη αποκατάστασής του.

Γενικά, μια επιτυχημένη συνομιλία, έχει ορισμένα βασικά συστατικά…

Η έμμεση βία του "αλλά..."

Κάνοντας λόγο για «εύστοχη επικοινωνία», δεν περιοριζόμαστε στα στοιχεία εκείνα που έχουν να κάνουν με τις «εντυπώσεις», αλλά, οφείλουμε να βάλουμε, από την πλευρά μας, μερικά λιθαράκια, ώστε να αποκαταστήσουμε τη θεραπευτική λειτουργία της επικοινωνίας. Άλλωστε, στην ιδιότητα του (δομημένου) ειλικρινούς διαλόγου να γεφυρώνει αποστάσεις, να παρηγορεί τα άτομα και να αποκαθιστά τα δυσλειτουργικά συμπτώματα, βασίζονται οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις.

Επειδή, όμως, «η γλώσσα κόκαλα δεν έχει…», είναι προφανές ότι, τα λόγια μπορούν να παράγουν βία, τόσο άμεσα όσο και έμμεσα. Η έμμεση βία των λόγων, συχνά μπορεί να βρίσκεται και στα «αλλά...» που χρησιμοποιούμε.

Πώς, όμως, συμβαίνει αυτό;

Γενικά, έχουμε την τάση, όταν επικοινωνούμε, να εκφέρουμε κριτικές, περισσότερο από το να ακούμε τους άλλους ή να κάνουμε ερωτήσεις που προωθούν την καλή και ξεκάθαρη κατανόηση. Οι κριτικές αυτές, συχνά, είναι αρνητικές, δηλαδή, αναφέρονται σε μειονεκτήματα και «παραλείψεις» ή σε «παραφωνίες» και «αντιφάσεις» που αποδίδονται, κατά κανόνα στους «άλλους».

Υπάρχουν όμως και πιο έμμεσοι τρόποι εκφοράς αρνητικών κριτικών: Χρησιμοποιώντας το «αλλά», όταν αναφερόμαστε, σε γενικές γραμμές θετικά, σε κάποιο πρόσωπο, δημιουργείται, συνήθως, μια αίσθηση έμμεσης βίας στο διάλογο: αυτό συμβαίνει επειδή, συνήθως, το «αλλά» έχει ως στόχο, να απομονώσει κάποιο στοιχείο από το σύνολο. Δεν θα σταθούμε, όμως, στο (μελλοντικό) στόχο που μπορεί να έχει κάποιος που εκφέρει μια άδικη κριτική για κάποιον άλλο, ωστόσο, επειδή αναφερόμαστε στις αρχές της ειλικρινούς εύστοχης επικοινωνίας, θα θυμίσουμε εδώ, την έννοια του «τακτ» που επιβάλλει, το δικαίωμα καθενός να του συμπεριφέρονται ως σύνολο και μάλιστα με προκαταβολική καλοπιστία, δηλαδή, χωρίς να γίνεται αυτοσκοπός του διαλόγου η αναζήτηση παραλείψεων ή «παραφωνιών».

Το να παραθέτουμε ένα «αλλά…», δεν δηλώνει κριτική ικανότητα. Η κριτική ικανότητα, εστιάζει, όπως και το τακτ, στο σύνολο, οδηγώντας τα άτομα σε πιο αντικειμενικές σκέψεις και σε πιο ακριβείς περιγραφές των συμπεριφορών, χωρίς χαρακτηρισμούς και προσέχοντας ώστε να μην μειώνουμε τους «άλλους» σε προσωπικό επίπεδο…

Οι λόγοι για τους οποίους, ίσως πρέπει να χειριζόμαστε με «φειδώ» τα «αλλά» που αφορούν τους «άλλους», είναι, πρώτον ότι, χωρίς το «αλλά…», μπορούμε να παίρνουμε πιο ξεκάθαρες θέσεις, δηλαδή, να είμαστε περισσότερο ειλικρινείς με τους εαυτούς μας και με τους άλλους, δεύτερον ότι, το «αλλά…» δημιουργεί αποστάσεις στις σχέσεις μας και μειώνει την εμπιστοσύνη μεταξύ μας και τρίτον ότι, εάν το «αλλά…» δύναται να διαποτίζει αρνητικά το σύνολο εξαιτίας μιας, όχι και τόσο σημαντικής, λεπτομέρειας, αξίζει, τελικά, να φερόμαστε έτσι;

Μην ξεχνάμε ότι, αυτά που επιφυλάσσουμε για τον άλλο, είναι πιο σοφό να είναι προς την κατεύθυνση αυτού που επιθυμούμε κι εμείς για τους εαυτούς μας και προς την κατεύθυνση αυτού που επιθυμούμε να είναι ο κόσμος...

Επομένως, είναι πιο ωφέλιμο, στις κοινωνικές σχέσεις, το να επιφυλάσσουμε τα συνετά «αλλά…» μας, αποκλειστικά στο να παραθέτουμε «ελαφρυντικά» για τους άλλους κι όχι για να δημιουργούμε αμφιβολίες και λανθασμένες ή άδικες «εντυπώσεις»…

X. K. 

Nα λέμε αυτό που σκεφτόμαστε;

Πριν απ’ όλα, όμως, ας ξεκινήσουμε από το ότι, είναι διαφορετικό να λέω την άποψή μου και διαφορετικό να λέω αυτό που σκέφτομαι. Όχι ότι «επιτρέπεται» το ένα και το άλλο «απαγορεύεται»… Απλά, υπάρχουν διαφορετικοί «χώροι» που μπορώ να κάνω το ένα, το άλλο ή και τα δύο. Χωρίς αυτός ο διαχωρισμός να είναι, ωστόσο, «υποχρεωτικός»: κάποιες φορές, είναι μια έκπληξη το να πω αυτό που σκέφτομαι, σε ένα πλαίσιο που θα έπρεπε να εκφραστώ πιο «τυπικά». Κάποιες άλλες φορές, λένε, ότι είναι σοφό να μην πω αυτό που σκέφτομαι.

Γενικά, το να «λέω αυτό που σκέφτομαι», δεν μπορεί, για πολλούς λόγους, να είναι μια διαδικασία η οποία δεν θα υπόκειται σε ενός είδους …«ραφινάρισμα»! Ξεκινώντας από τη «λογοκρισία» μεταξύ συνειδητών και ασυνείδητων σκέψεων, η οποία είναι αυτόματη και δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι πραγματοποιείται, υπάρχουν γενικά, δεύτερες σκέψεις, σχετικά με καθετί που σκεφτόμαστε κι έως ότου αυτό εκφραστεί με λόγια…

«Λέω αυτό που σκέφτομαι», μπορεί να σημαίνει:

Τελικά υπάρχουν "τοξικοί" άνθρωποι;

Γενικά, υπάρχει μια τάση, να αναφερόμαστε, στον καθημερινό  λόγο, σε κάποιους τύπους ανθρώπων ως "τοξικούς" αλλά και να παρουσιάζονται ανάλογες συμβουλές αποφυγής και διαχείρισης τους. Πρόκειται, ωστόσο, για ένα σχήμα του λόγου, δηλαδή μια περιγραφή, με την οποία δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε, για δυο τουλάχιστον, πολύ σημαντικούς, λόγους: ο πρώτος λόγος είναι ότι, εάν ρίξουμε ένα τόσο μεγάλο βάρος στο πώς είναι ο άλλος, τότε είναι σαν να αποποιουμαστε ένα μεγάλο μέρος των δικών μας ευθυνών και ο δεύτερος λόγος είναι ότι, δεν θα μπορούσαμε να θέσουμε ένα "όριο τοξικότητας", πέρα από το οποίο, κάποιος δύναται να βλαπτει την υγεία των άλλων! Μοιάζει κάπως αστείο...

Όντως, κάποια περιβάλλοντα, κάποιες συμπεριφορές και κάποιες σχέσεις, μπορεί να μην μας κάνουν καλό, όμως τι μπορούμε να κάνουμε για να διαχειριστουμε τους ανθρώπους αυτούς, που εμπλέκονται μαζί μας σε τέτοιες σχέσεις;

Να ...ψυχολογεί κανείς ή να μην ψυχολογεί;

"Ψυχολογώ", απλοϊκά*, σημαίνει ότι, ανάγω τις συμπεριφορές κάποιου σε ψυχολογικά αίτια, δηλαδή τις εξηγώ με αναφορές στην (ιδιαίτερη) ψυχοσύνθεσή του, παρουσιάζω αυτή τη σχέση (δηλαδή τη σχέση συμπεριφορών και "ποιότητας" του ατόμου) ως αιτιοκρατική και σε πολλές περιπτώσεις προβλέπω και τις μελλοντικές του αντιδράσεις με βάση μεμονωμένα "δείγματα"...
...αυτό σημαίνει επίσης, ότι αρκετές φορές βλέπω καλά το "δέντρο", με κίνδυνο, όμως, να χάνω συστηματικά το "δάσος"...
...σημαίνει και ότι, επειδή συνδέω τις -υπό διαφορετικές συνθήκες- συμπεριφορές κάποιου με τυχαίο τρόπο, εξάγω συμπεράσματα ή/ και αληθοφανείς "νόμους" σαν να είχαν όλες οι συμπεριφορές την ίδια "βαρύτητα"...

Πόσο χρήσιμα θα ήταν, τελικά, τέτοιους είδους συμπεράσματα και υπό ποιες συνθήκες αυτά θα ήταν "ασφαλή"; Και τι μπορεί να σημαίνει, με τα παραπάνω δεδομένα, ότι "θέλω να μου φέρονται ανάλογα με αυτό που (δείχνω ότι) είμαι";

Ο ρόλος του τακτ στην πρόληψη κι επίλυση των συγκρούσεων

Οι διαδικασίες ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων, χαρακτηρίζονται από την ισότιμη συμμετοχή των (αντιπαραβαλλομενων) μερών, η οποία είναι εθελοντική κι εμπιστευτικη. Είναι δομημενες και στοχευμενες.

Μπορούν να πραγματοποιηθούν και προληπτικα των συγκρούσεων, πάντοτε κατόπιν αιτηματος της μιας πλευράς και με τη σύμφωνη γνώμη της δεύτερης ότι επιθυμεί να συμμετέχει.
Μια τρίτη, ουδέτερη πλευρά, κατά κανόνα εκπαιδευμενη, αναλαμβάνει το ρόλο του ψυχραιμου (δια)μεσολαβητη, κυρίως για να εγγυηθει ότι εκφράστηκαν αποτελεσματικα οι οπτικές, τα συναισθήματα, οι δυνατοτητες επίλυσης της σύγκρουσης και οι δεσμευσεις αμεσης εφαρμογής τους.

Ο ρόλος του τακτ, είναι βέβαια σημαντικός στην πρόληψη των συγκρούσεων, ωστόσο, διέπει και τις διαδικασιες ειρηνικής επίλυσης τους, είτε τυπικές είτε πιο "ατυπες".

Πιο συγκεκριμένα:

Το "Τακτ", οι Κοινωνικοι Ρόλοι και "το Κομμάτι μας", μέρος δεύτερο

Πιο συγκεκριμένα:

Το "δικαίωμα καθενός να του συμπεριφέρονται σύμφωνα με αυτό που δείχνει ότι είναι"

Αναφέρεται από τον E.Goffman, The Presentation of Self in Everyday Life. Κατά τη γνώμη μου, περιγράφει την (ηθικά θεμελιωμένη) αξίωση που έχει το κάθε άτομο να προβάλλει τα σημεία που επιθυμεί εκείνο, όταν πρόκειται για τη διαχείριση των εντυπώσεων που αφορούν τον εαυτό του.
Σε αυτήν, λοιπόν, την περίπτωση, κάποιος που διαθέτει τακτ, δεν θα αναφερόταν σκόπιμα στα σημεία εκείνα που αποτελούν "παραφωνίες" σε σχέση με την εικόνα που προσπαθεί να δώσει το πρώτο άτομο.
Αντιθέτως, συνεπής  προς την προσπάθεια να εξάγει τα "σωστά" συμπεράσματα, οφείλει να ακούσει ενεργά την πλευρά του ατόμου "που δίνει την εντύπωση πως..." και να δώσει έμφαση στα σημεία που το άλλο άτομο επιθυμεί.
Πρακτικά, η δεξιότητα αυτή εφαρμόζεται, ανακεφαλαιώνοντας, σε καίρια σημεία της συζήτησης, τα λόγια του συνομιλητή μας, και ρωτώντας τον εάν, έως το συγκεκριμένο σημείο, συμφωνεί με τα συμπεράσματα μας.

Αυτονομία και κοινωνικοι ρόλοι

Η αυτονομία είναι ένας από τους στόχους της εκπαίδευσης. Αυτόνομος είναι αυτός που κάνει κάτι με τη θέληση του, όχι όμως αυτός που κάνει ο,τι θέλει. Πέρα από την απλή ικανοποίηση ατομικών επιθυμιών, τα άτομα θέτουν ομαδικους στόχους, οι οποίοι εξυπηρετούν κι εκείνοι "ανάγκες" και "συμφέροντα". Η αυτονομία στην οποία αναφερόμαστε είναι συνειδητοποιημενη κι ισορροπημενη και προσανατολιζεται στο (κοινό) "καλό".
Επίσης, η αυτονομία σχετίζεται με την "εξειδίκευση", συνεπώς και με τους κοινωνικούς ρόλους. Προϋποθέτει ειδικές γνώσεις, επομένως την επιτυχή ολοκλήρωση ορισμενων εκπαιδευτικών διαδικασιών. Δεν υπάρχει πραγματική αυτονομία που να μην βασίζεται στην εσωτερικευση των κοινωνικών κανόνων.

Όλα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω, μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο έρευνας και να βρουν χρήση στις διαδικασίες "ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων".
Δουλεύοντας, μια δεκαετία, με παιδιά διαφόρων ηλικιών, αναγνωρίζω πόσο σημαντικό είναι για κάποιον να κάνει "το κομμάτι του", την επίδειξη του. Αν και "εγωκεντρικα" κατά κανόνα, όλα τα παιδιά έχουν ανάγκη να τα παρακολουθούν οι (σημαντικοί, περισσότερο `η λιγότερο) άλλοι, όταν "επιδεικνυονται". Κι ομως, αρκετες από τις συγκρούσεις τους οφείλονται στις υψηλές αξιώσεις που έχουν για ευγένεια και προσοχή...
Υποθετω, ότι οι ενηλικοι δεν διαφέρουμε ως προς αυτην την ανάγκη, όσο εκλεπτυσμενοι κι αν είναι οι τρόποι που χρησιμοποιουμε.

Γι` αυτό, ισως τελικά, χρειάζεται να μελετησουμε και να εφαρμοσουμε περισσότερο το "τακτ"...


Συνηθίζω, όταν γράφω άρθρα σαν αυτό, να διευκρινίζω, ότι, σε αυτό το ιστολόγιο, παραθέτω τις προσωπικές μου σκέψεις, απόψεις κι εμπειρίες. Συνεπώς, δεν πρόκειται για "επιστημονικό λόγο", με τη "στενή" του έννοια. Ο αναγνώστης οφείλει να συνεχίζει την αναζήτησή του σε διάφορες πηγές, επειδή τα άρθρα αυτά δεν είναι εξαντλητικά. Ώστε να ενισχύσω προς αυτήν την κατεύθυνση (της περαιτέρω, δηλαδή, αναζήτησης), χρησιμοποιώ την επίσημη ορολογία και παραθέτω τα ονόματα των επιστημόνων που μελετώ και με εμπνέουν.

Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος

Το "Τακτ", οι Κοινωνικοι Ρόλοι και "το Κομματι μας", μερος πρώτο

Τακτ είναι...

•  ...σε γενικές γραμμές η λεπτοτητα, οι "καλοί τρόποι", αυτό που λέμε να είναι κάποιος διακριτικός,
• ...η αρετή αυτή που προστατεύει τα πρόσωπα από το "ξεγυμνωμα" τους: αυτός που διαθέτει τακτ, δείχνει σεβασμό στην προσωπικότητα των αλλων, σεβεται το ρόλο τους επειδη αναγνωρίζει την προσπάθεια που χρειάζεται να κάνουμε όλοι ώστε να είμαστε συνεπεις στις απαιτησεις των ρολων μας. Γι αυτό το λόγο, καλυπτει τις "παραφωνιες" που, ενδεχομενως, προκύπτουν μη ηθελημενα.
• ...οι συμπεριφορες εκείνες που επιτρέπουν στους αλλους να διαχειρίζονται τις εντυπώσεις, οπως θελουν, για τον εαυτό τους. Με αυτές τις συμπεριφορές αποφεύγονται οι απευθείας "συγκρούσεις": αυτός που διαθέτει τακτ, παίζει, συνειδητοποιημενα, με τους όρους των άλλων, τουλάχιστον στα "ζωτικής" σημασίας, για εκείνους θέματα. Στην αποτελεσματικη επικοινωνία, ο καθε ακροατης αναγνωρίζει τα μηνύματα που εκπέμπει ο αλλος (λεκτικα, οπτικα, γλώσσα σώματος), και συλλεγοντας περισσότερες πληροφορίες για τον άλλο (δηλαδή, χωρις να απαντα συμφωνα με στερεοτυπα), συμπεραινει πώς θα ήθελε ο αλλος να του φέρονται και προσαρμόζεται σε αυτο το επίπεδο.

Όμως, τακτ δεν είναι μόνο και μόνο το να λεμε στους άλλους αυτό που θέλουν να ακουσουν: μια τέτοια συμπεριφορά θα ήταν ειρωνικη και κάποιες φορές κυνικη.

Αν όλοι είχαμε τακτ, στην ουσια, θα μπορούσαμε να κάνουμε ο καθενας "το κομμάτι του", εως το σημειο εκεινο, βεβαια, που δεν θα υπηρχε κινδυνος να χαλασουμε "το κομματι" του αλλου.

Προϋπόθεση θα ήταν να τηρειται απ ολους ο σεβασμός στους νόμους και να προωθουνται οι κοινωνικές δραστηριότητες που καλλιεργούν απο μικρη ηλικια την αναγνωριση κι εμπεδωση των αγραφων (ηθικων) κανόνων.

Ιδανικα, αφού ολοι θα σεβομασταν τους ρόλους ολων, συμφωνα με το "δικαίωμα καθενός να του συμπεριφέρονται ανάλογα με αυτό που δείχνει οτι είναι" (χωρις να δειχνουμε προκαταβολικα, δυσπιστια και χωρις να βασιζομαστε σε κακοπροαιρετες απομονωσεις στοιχειων, χωρις, δηλαδη, προκαταληψεις) οπως περιγράφει ο E.Goffman, Καναδός κοινωνιολόγος και συγγραφέας, θα εξασφαλιζαμε και περισσότερη αυτονομία, τουλάχιστον σε εκείνες τις διαστάσεις που είναι για τον καθένα "κρισιμες".

Χ.Κ.