Το "Τακτ", οι Κοινωνικοί Ρόλοι και "το Κομμάτι μας", μέρος τρίτο

Σε άρθρα του ιστολογίου, έχουμε κάνει αναφορές στο τακτ και τις "προστατευτικές" του ιδιότητες στις καθημερινές σχέσεις. Παρακάτω, ακολουθούν προσωπικές απόψεις, σχετικές με τις θεραπευτικές ιδιότητες του τακτ...

Κάποιες φορές, τα άτομα καλούνται σε ρόλους φροντιστών/ περιθαλπόντων, για πιο μικρά ή πιο μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Ουσιαστικά, πρόκειται για το ρόλο του συνεργάτη ενός άλλου ατόμου, με το οποίο συμπορευόμαστε για μια περίοδο προκειμένου το άλλο άτομο, να συντηρήσει και να ενισχύσει τις δεξιότητές του, αυξάνοντας το εύρος των επιλογών και μεγιστοποιώντας τις δυνατότητες για αυτονομία. 

Ως "συνεργάτες", λοιπόν, πολύ συχνά εντός των φυσικών σχέσεων, τα άτομα συμπεριφέρονται δίνοντας περισσότερη έμφαση στο τακτ, δηλαδή με περισσότερη ευαισθησία στην αναγνώριση της μοναδικότητας του άλλου και σεβασμό, χωρίς να διατυπώνουν αρνητικές κριτικές. Ταυτόχρονα, αυτό που βοηθά τους συνεργάτες, είναι το να βρίσκονται σε μια διαδικασία βελτίωσης της ικανότητας αποκωδικοποίησης "μηνυμάτων" της άλλης πλευράς, τα οποία δηλώνουν άγχος και ένταση, προλαμβάνοντας το να βρεθεί σε δυσάρεστη συναισθηματικά κατάσταση το άλλο άτομο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, "χτίζουμε" πάνω σε ποιοτικές δραστηριότητες, με βάση τι είναι ενδιαφέρον και ελκυστικό για το άλλο άτομο. Επομένως, το ..."κομμάτι μας", είναι σαν ένα "συμφωνικό" κομμάτι, προκύπτοντας ως αποτέλεσμα συνθετικής διαδικασίας, όπου μπορούν να προκύψουν δημιουργικοί συνδυασμοί, χωρίς η μια οπτική να έρχεται σε αντιπαράθεση με την άλλη...

Χ. Κ.

Αυξάνοντας τις θετικές εμπειρίες επικοινωνίας

Για την κοινωνική ψυχολογία, η συμφωνία των απόψεων φαίνεται ότι είναι μια ευχάριστη κατάσταση την οποία επιδιώκουμε στις σχέσεις που συνάπτουμε. Συχνά, μάλιστα, νιώθοντας περισσότερη συμπάθεια στα άτομα με τα οποία έχουμε περισσότερα κοινά χαρακτηριστικά, απολαμβάνουμε αυτήν την ομοιότητα απόψεων και νιώθουμε ασφάλεια από αυτή. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι αρκεί αυτή η τάση ώστε να εξασφαλίσουμε θετικές εμπειρίες επικοινωνίας, αλλά αξίζει να εξετάσουμε πιο προσεκτικά τα χαρακτηριστικά των αποτελεσματικών διαλόγων και να είμαστε πιο ανοιχτοί σε εμπειρίες που μας προσθέτουν θετικά συναισθήματα.

Όμως ποιοι μπορούν να θεωρούνται "επιτυχείς διάλογοι"; Παρακάτω, παρουσιάζονται ορισμένες προτάσεις για την αύξηση των θετικών εμπειριών επικοινωνίας:

1. Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε ή να προσπαθούμε να πείσουμε ο ένας τον άλλο. Οι επιτυχημένοι διάλογοι είναι σαν μουσικά σύνολα που παίζονται από πολλά διαφορετικά μουσικά όργανα!

2. Η επικοινωνία πρόσωπο-με-πρόσωπο μας φέρνει σε επαφή με έναν πλούτο εκφράσεων προσώπου και εξω-λεκτικών μηνυμάτων που καθιστούν την εμπειρία της αλληλεπίδρασης αυθεντική και πλήρη, εμπλέκοντας  όλες τις αισθήσεις!

3. Μερικές φορές, στερεότυπα σχετικά με δυσλειτουργίες και πιθανούς φυσικούς περιορισμούς στην επικοινωνία, μας εμποδίζουν να φανταστούμε εναλλακτικές για να περάσουμε ποιοτικό χρόνο με τα πρόσωπα τρίτης ηλικίας: οι εικόνες και τα αντικείμενα είναι εκπληκτικές αφορμές για αλληλεπίδραση και διάλογο, π.χ. βλέποντας άλμπουμ παλιών φωτογραφιών ή συζητώντας την ιστορία ενός παλιού αντικειμένου!

4. Πολύ συχνά, αλληλεπιδρούμε πιο αποτελεσματικά κάνοντας πράγματα μαζί, π.χ. μαγειρεύοντας ένα αγαπημένο φαγητό, απασχολούμενοι δημιουργικά με χειροτεχνίες κτλ.!

Χ. Κ.

Επίπεδα εύστοχης επικοινωνίας, μέρος δεύτερο: προϋποθέσεις επιτυχημένων συν-ομιλιών

Η καλή επικοινωνία και η καλή ψυχολογία, συνδέονται σε πολλά σημεία, όμως, μοιράζονται και μια κοινή, εν μέρει ανεκπλήρωτη, μεγάλη υπόσχεση, που αφορά το "μέλλον": υποτίθεται ότι θα μπορούσαν να λύσουν, αποτελεσματικά, τα περισσότερα από αυτά που θεωρούμε "σύγχρονα προβλήματα"…

Γιατί, όμως, παρόλο που οι γνώσεις, όπως επίσης και οι δυνατότητες επαφής και ενημέρωσής μας αυξάνονται, μερικές φορές έχουμε την αίσθηση ότι απομακρυνόμαστε περισσότερο από την καλή επικοινωνία;

Πρώτα απ’ όλα, επειδή, οι στόχοι της επικοινωνίας, δεν είναι ατομικές υποθέσεις που μπορούν να επιτευχθούν με ανταγωνιστικούς όρους: αντίθετα, χρειάζονται (έμπρακτη) συναίνεση όλων των συμμετεχόντων σε πολλά επίπεδα και κατάλληλα πλαίσια διεξαγωγής, όπου, η δόμηση και τα επίπεδα συνεργασίας, θα είναι ανάλογα του ύψους των στόχων που θέτουμε. Για παράδειγμα, προκειμένου μια συνομιλία να ανταποκρίνεται σε έναν υψηλό στόχο, όπως είναι η επίλυση ενός προβλήματος, θα πρέπει, οι εμπλεκόμενες πλευρές, πρώτα να έχουν αντιληφθεί το πρόβλημα, έπειτα να συμφωνήσουν σε ένα ραντεβού διαλόγου, στη συνέχεια να συμφωνήσουν σε κάποιες κοινές οπτικές και ακόμη, να νιώθουν περίπου το ίδιο, τόσο για τις επιπτώσεις του όσο και για τις εναλλακτικές και την ανάγκη αποκατάστασής του.

Γενικά, μια επιτυχημένη συνομιλία, έχει ορισμένα βασικά συστατικά…

Επίπεδα εύστοχης επικοινωνίας, μέρος πρώτο: χαρακτηριστικά των επιτυχημένων ομιλιών

Η επικοινωνία, παρουσιάζεται, γενικά, ως κάτι "μυθικό", δηλαδή κάτι, που θα μπορούσε να λύσει όλα τα προβλήματα στο μέλλον... Παρόλο που συχνά διαψεύδονται οι προσδοκίες μας από την "καλή επικοινωνία", συνεχίζουμε να πιστεύουμε και ότι μπορούμε να κάνουμε καλύτερη διαχείριση εντυπώσεων μέσα από αυτή και ταυτόχρονα, ότι μπορούμε να γίνουμε (ακόμη πιο) απλοί ή/ και αληθινοί...

Όταν εκφέρουμε λόγο μπροστά σε περισσότερα άτομα, κάπως πιο επίσημα, ας πούμε, συχνά, ασχολούμαστε όχι μόνο με το μήνυμα και το νόημα, αλλά και με τον τρόπο που θα γίνουμε περισσότερο εύστοχοι, "λιτοί" ή "σύνθετοι", ευκρινείς, πειστικοί, ελκυστικοί, αρεστοί ή "συγκρουσιακοί" κτλ, διαστάσεις οι οποίες αφορούν τη σχέση μας με ένα, ανομοιογενές, κατά τα άλλα, ακροατήριο...
Επικοινωνιακός, κατά τη γνώμη μου, είναι αυτός, που προωθεί την έκφραση και την κατανόηση, προσπαθώντας φιλότιμα να φέρει στο λόγο τα εξω-λεκτικά στοιχεία, μαζί και τα συναισθήματα, που θεωρεί κρίσιμα, κι όλα αυτά, το "σωστό" χρόνο και στη "σωστή" δόση... Με λίγα λόγια, πρόκειται για μια "εξίσωση" που, υπό άλλες συνθήκες, (αν δηλαδή υπολογίζαμε μόνο τους παράγοντες "σωστό", "ουσιαστικό" ή "κρίσιμο",) θα μας έφερνε ...πονοκέφαλο και θα μας στερούσε την αξία του αυθορμητισμού και του να είμαστε οι εαυτοί μας, διαστάσεις που σαφώς επηρεάζουν την (καλή) επικοινωνία...

Κάθε ομιλητής, έχει, προφανώς, τη δική του αξία και "περιουσία" γνώσεων, που εκφράζεται σε συνδυασμό με τις στάσεις, τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις του και μια δική του "συνταγή" επικοινωνίας, η οποία επηρεάζεται και από τις περιστάσεις, ανάλογα και με άλλους στόχους που, ενδεικτικά μόνο κάποιους από αυτούς αναφέραμε παραπάνω...

Γενικά, όμως, μια πετυχημένη ομιλία, εξαρτάται:

"Επίλυση προβλημάτων": Τα συχνότερα εμπόδια

Τα συχνότερα εμπόδια στην επίλυση προβλημάτων, περιλαμβάνουν δυσλειτουργικές πεποιθήσεις, στάσεις και συμπεριφορές. Ωστόσο, το θέμα, σε αυτό το άρθρο, δεν είναι να κάνουμε κριτική, δηλαδή εάν η διαχείριση είναι "λάθος" ή "σωστή". Άλλωστε, αυτό, είναι κάτι που θα το κρίνει, τελικά, "η ιστορία"... Το θέμα είναι, να δράσουμε σύμφωνα με τους κανόνες ενός αποκαταστατικού "στυλ διαχείρισης" που έχει, από την αρχή, σαφείς στόχους και πραγματοποιείται με συγκεκριμένες διαδικασίες. Σε αυτό το πλαίσιο, προτεραιότητα είναι, η ικανοποίηση και το "κέρδος" όλων των πλευρών που επηρεάζει η επίλυση.

Τι μπορεί να λειτουργήσει, όμως, ανασταλτικά, ως προς την επίτευξη αυτού του γενικού στόχου;

Δεξιότητες γραπτού λόγου: Οι 10 καλύτερες συμβουλές για εκθέσεις και εργασίες!

Ένα καλό γραπτό, αναβαθμίζει συνολικά την ποιότητα των ιδεών που θέλουμε να παρουσιάσουμε. Η παραγωγή του γραπτού λόγου, εμπλέκει συγκεκριμένες δεξιότητες και στρατηγικές, οι οποίες, σίγουρα μπορούν να διδαχθούν στα άτομα, πρώτα απ’ όλα, όμως, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την οργάνωση του χώρου και του χρόνου. Στη συνέχεια, αναφορικά με την οργάνωση του περιεχομένου, φαίνεται ότι υπάρχουν κάποια στάδια τα οποία είναι προαιρετικά και κάποια άλλα, που είναι πιο απαραίτητα, ειδικά στους …αρχάριους. Ας πούμε, η υποστήριξη της μνήμης με πρόχειρα σχεδιαγράμματα και σημειώματα, είναι απαραίτητη, τουλάχιστον έως ότου αναπτύξουμε αρκετά τις δεξιότητες γραφής μας. Άλλωστε, η μνήμη, αποτελεί μια γνωστική διαδικασία-κλειδί για τη γραφή: η διαχείριση των ιδεών, εμπλέκει τόσο τη βραχύχρονη μνήμη «εδώ και τώρα», όσο και τη μακρόχρονη μνήμη απ’ όπου ανασύρουμε τις σχετικές γνώσεις μας.

Ωστόσο, το πιο απαραίτητο στάδιο, απ’ όλα, τα στάδια της παραγωγής ενός γραπτού κειμένου, είναι, αυτό που επιστημονικά ονομάζεται «ενεργοποίηση της (σχετικής/ προηγούμενης) γνώσης» γύρω από το ζητούμενο και εξακολουθεί να παραμένει ένα από τα «αόρατα» βήματα της γραφής, ακριβώς επειδή αποτελεί μια προϋπόθεση, η οποία δεν αξιολογείται κατά τη βαθμολόγηση…

Στο άρθρο αυτό, έχουμε συγκεντρώσει συμβουλές που αφορούν όλα τα στάδια της παραγωγής ενός γραπτού κειμένου. Είναι γραμμένο, τόσο με γνώση όσο και με ειλικρίνεια και πιστεύω ότι, επειδή περιλαμβάνει πρακτικές οδηγίες, θα βοηθήσει αρκετά και όσους διδάσκουν γραπτή έκφραση σε μικρά παιδιά. Πιο συγκεκριμένα:

Πώς να γίνετε καλύτεροι στην πειθώ, μέρος δεύτερο: «ιδιόρρυθμα» χαρακτηριστικά της πειθούς…

Τα φαινόμενα πειθούς και επιρροής, εμπνέουν για συγκεκριμένους ιστορικούς και κοινωνικοπολιτικούς λόγους, τις πρώτες κιόλας έρευνες της κοινωνικής ψυχολογίας. Η κοινωνική ψυχολογία, εξετάζει αυτά τα φαινόμενα, προσπαθώντας να αρθρώσει τη σχέση μεταξύ, ατομικών/ ψυχολογικών παραγόντων, δηλαδή παραγόντων που αφορούν την ιδιοσυγκρασία και τις γνωστικές διαδικασίες, με τις σχέσεις των ατόμων και την υπαγωγή τους σε ομάδες με «θέση» και με τους ευρύτερους κοινωνικούς παράγοντες της κουλτούρας, της ιδεολογίας και των αξιών που σχετίζονται με τα κοινωνικά πλαίσια. Γενικά, μπορεί να γνωρίζουμε, ήδη, κάποια από τα χαρακτηριστικά των διαδικασιών πειθούς και επιρροής, από την εφαρμογή τους στη διαφήμιση και στις πωλήσεις.

Ποια είναι όμως, τα «ιδιόρρυθμα» χαρακτηριστικά, αντιφατικά εκ πρώτης όψεως, που έχουν αυτές οι διαδικασίες;

Πώς να γίνετε καλύτεροι στην πειθώ, μέρος πρώτο

Η πειθώ, δηλαδή η ικανότητα να πείθουμε, είναι ένα χάρισμα, που αρμόζει σε «ηγέτες». Σε αυτήν την ικανότητα, όμως, εξαρχής, φαίνεται ότι υπάρχει κάτι το …αντιφατικό: ενώ, η διαδικασία της πειθούς, περιβάλλεται, γενικά, με αξία, αυτός που επηρεάζεται εύκολα, μπορεί να θεωρηθεί ακόμη και ως «ασταθής». Έτσι, αν και σε ένα πιο γενικό επίπεδο, φαίνεται ότι τα άτομα προτιμούν τις σχέσεις εκείνες στις οποίες υπάρχει συμφωνία, ο παραπάνω, ίσως, είναι ένας λόγος, για τον οποίο, η διαδικασία να πείσουμε κάποιον, συναντά διάφορα «εμπόδια»: εξαρτάται από κάποια χαρακτηριστικά της σχέσης με τον άλλο, από τον τρόπο που θα παρουσιαστεί το αντικείμενο, από τον τρόπο που ο άλλος θα το προσλάβει και από διαφόρους, εξωτερικούς, της διαδικασίας, παράγοντες.

Πρώτα απ’ όλα, όμως, στο σημείο αυτό, θα πρέπει να κάνουμε ένα διαχωρισμό, μεταξύ «πειθούς» και «επιρροής»: η επιρροή, είναι μια έννοια λιγάκι πιο γενική, από την πειθώ. Μάλιστα, σε μια απόπειρα να επηρεάσουμε κάποιον, υπάρχει, συχνά, η περίπτωση, να μην τον επηρεάσουμε ακριβώς σε αυτό στο οποίο στοχεύαμε αρχικά, αλλά σε κάτι «παράπλευρο»! Ας δούμε, λοιπόν, στη συνέχεια, μερικές από τις προϋποθέσεις της πειθούς:

Nα λέμε αυτό που σκεφτόμαστε;

Πριν απ’ όλα, όμως, ας ξεκινήσουμε από το ότι, είναι διαφορετικό να λέω την άποψή μου και διαφορετικό να λέω αυτό που σκέφτομαι. Όχι ότι «επιτρέπεται» το ένα και το άλλο «απαγορεύεται»… Απλά, υπάρχουν διαφορετικοί «χώροι» που μπορώ να κάνω το ένα, το άλλο ή και τα δύο. Χωρίς αυτός ο διαχωρισμός να είναι, ωστόσο, «υποχρεωτικός»: κάποιες φορές, είναι μια έκπληξη το να πω αυτό που σκέφτομαι, σε ένα πλαίσιο που θα έπρεπε να εκφραστώ πιο «τυπικά». Κάποιες άλλες φορές, λένε, ότι είναι σοφό να μην πω αυτό που σκέφτομαι.

Γενικά, το να «λέω αυτό που σκέφτομαι», δεν μπορεί, για πολλούς λόγους, να είναι μια διαδικασία η οποία δεν θα υπόκειται σε ενός είδους …«ραφινάρισμα»! Ξεκινώντας από τη «λογοκρισία» μεταξύ συνειδητών και ασυνείδητων σκέψεων, η οποία είναι αυτόματη και δεν αντιλαμβανόμαστε καν ότι πραγματοποιείται, υπάρχουν γενικά, δεύτερες σκέψεις, σχετικά με καθετί που σκεφτόμαστε κι έως ότου αυτό εκφραστεί με λόγια…

«Λέω αυτό που σκέφτομαι», μπορεί να σημαίνει:

Οι δομημένοι διάλογοι επίλυσης διαφορών σύμφωνα με τους κανόνες του "fair play"...

"Fair play" σημαίνει "καθαρό", δίκαιο παιχνίδι κι είναι όρος του ποδοσφαίρου που μπορεί να χρησιμοποιηθεί όμως και πιο γενικά. Η ηθική του "fair play", έχει να κάνει, με τη μη εκμετάλλευση, στην ουσία, μιας δύσκολης συγκυρίας που βρίσκει τον αντίπαλο, επομένως και με την επιδίωξη της "ξεκάθαρης" νίκης, ως ίσος προς ίσον, χωρίς όμως στην πραγματικότητα να υποχρεώνεται καμία πλευρά για την τήρησή αυτού του άτυπου "ηθικού κανόνα". Το "fair play", προφανώς είναι ένα άτυπο "συμβόλαιο", το οποίο τιμά και τις δυο πλευρές που το τηρούν...

Ποια είναι, ωστόσο, η σχέση του "fair play" με τις δομημένες διαδικασίες διαλόγου για την επίλυση διαφορών;

Η έννοια της ουδετερότητας ως "κρίσιμη" στην επίλυση προβλημάτων από τον "μη-ειδικό"

Η ουδετερότητα στην επίλυση προβλημάτων, αναφέρεται κυρίως στον έλεγχο των προσδοκιών και της δημιουργίας (αρνητικών) σεναρίων σχετικά με την έκβαση μιας κατάστασης. Δεν σημαίνει όμως, ότι δεν πρέπει να έχουμε συναισθηματική συμμετοχή σε ένα "πρόβλημα" ή ότι πρέπει να διαχωρίζουμε την οπτική, τα συναισθήματα και τις σκέψεις μας από τη διαχείρισή του. Αντίθετα, η σύνθεση των οπτικών, αποτελεί το στοιχείο-κλειδί, που θα δώσει τελικά τις σωστές διαστάσεις κάθε κατάστασης, αφού η "απλοποίηση" που συχνά επιχειρούμε αυθόρμητα, στην πραγματικότητα δυσκολεύει την περιγραφή και την κατανόηση.

Πρώτα απ' όλα όμως, θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, υπάρχει η τάση να αποδίδουμε τις συμπεριφορές των ατόμων στην ιδιαίτερη ψυχοσύνθεσή τους, όπως και να προσπαθούμε να προβλέψουμε τις μελλοντικές συμπεριφορές των ατόμων με βάση τις μεμονωμένες συμπεριφορές τους. Συχνά λοιπόν, κάνοντας τέτοιου είδους διαπιστώσεις, ίσως, ως ένα βαθμό, "δημιουργούμε" εμείς οι ίδιοι τα προβλήματα, αφενός προσπαθώντας να εξηγήσουμε τη διαφορετικότητα και αφετέρου χωρίς να κάνουμε προσπάθειες διαχείρισης αφού πιστεύουμε ότι "έτσι είναι", παγιδευμένοι σε μια αυτο-αναφορικότητα και χωρίς να έχουμε το περιθώριο να μάθουμε κάτι καινούργιο και στις δυο περιπτώσεις! Αυτή η "προδιάθεση", προφανώς αποτελεί ένα σοβαρό εμπόδιο της "ουδετερότητας"...

Επίσης, ουδετερότητα δεν είναι το να λέμε εξαρχής "το ξέρω", ούτε και "δεν μπορώ"...

Ειρηνικά ...μυστικά! Από την εισήγηση του ΚΕ.Σ.Ο. για την "ειρηνική επίλυση συγκρούσεων στο σχολείο και στην οικογένεια"

Η πολλαπλότητα συμβουλών, αρκετές φορές, "μπερδεύει" τα άτομα που φροντίζουν για την ανατροφή των παιδιών. Το θέμα μας σε αυτήν τη εισήγηση ήταν η απλοποίηση και το πώς θα φτιάξουμε δομημένα πλαίσια για την ειρηνική επίλυση συγκρούσεων. 

Σε μια παρουσίαση 90 περίπου λεπτών την οποία ακολούθησε συζήτηση, επικεντρώσαμε λοιπόν, στα εξής θέματα:

• Πώς θα δημιουργήσουμε πλαίσια σεβασμού, ισότητας και υποστήριξης; Όταν έμπρακτα δίνουμε ευκαιρίες στα άτομα να ανακτήσουν την ανωτερότητά τους μετά από την επανόρθωση των βλαβών μιας σύγκρουσης. Έτσι καλλιεργείται η υπεύθυνη ανάληψη ευθυνών, αφού τα άτομα εξακολουθούν να έχουν κάτι να κερδίσουν. Όταν λοιπόν όλοι είναι ικανοποιημένοι, είναι το πιο πιθανό να τηρηθούν οι δεσμεύσεις αποκατάστασης.

Το λεξιλόγιο ως εμπόδιο στην επίλυση προβλημάτων: ένα παράδειγμα όπου η γλώσσα επηρεάζει τη σκέψη

Εάν είναι προφανές ότι η σκέψη επηρεάζει τη γλώσσα*, τότε, όταν στοχεύουμε στην επίλυση προβλημάτων, θα πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη και το ενδεχόμενο ότι η γλώσσα επηρεάζει τη σκέψη: στο άρθρο αυτό, αναφερόμαστε στον τρόπο με τον οποίο η ποικιλία του λεξιλογίου, μας επιτρέπει ή μας εμποδίζει να προσεγγίζουμε, να αναλύουμε και να κατανοούμε (ξεχωριστά) την κάθε κατάσταση. Πιο συγκεκριμένα, το (διαθέσιμο) λεξιλόγιο, μπορεί να περιορίζει τους ορίζοντές μας, αφού όλα ξεκινάνε από την ονομασία που δίνουμε, συνεπώς και η κατηγορία στην οποία τοποθετούμε την κάθε εμπειρία, αλλά το (διαθέσιμο) λεξιλόγιο, μπορεί επίσης να αναδεικνύει τις διαφορετικές αποχρώσεις μιας κατάστασης. Έτσι, αφού ο στόχος μας πάντοτε είναι το να γνωρίζουμε τη σωστή στιγμή για κάθε (σωστή) αντίδραση, οι πιο κατάλληλες αρχικές περιγραφές, είναι αυτές που θα έχουν κάνει ήδη το μισό δρόμο της επίλυσης...

Ας ξεκινήσουμε όμως από την αρχή, την ψυχολογική αυτή παρουσίαση με απλά λόγια: εάν δεν κάνουμε λόγο για κάτι, τότε αυτό κινδυνεύει να μείνει αόρατο ή να ξεχαστεί. Κάποιοι ψυχολόγοι θα πουν ότι αυτή είναι και η αιτία των "(ψυχικών) τραυμάτων", η έλλειψη, δηλαδή, λόγου και εξήγησης. Εάν όμως το περιγράψουμε καλά, τότε και μειώνεται το άγχος μας και το διαχειριζόμαστε τελικά καλύτερα. Γι' αυτό και στις σύγχρονες κοινωνίες, προσπαθούμε να συζητάμε για όλα όσα συμβαίνουν, ήδη από τα παιδικά χρόνια. Έτσι, μαθαίνουμε επίσης να ξεχωρίζουμε (και να διαβαθμίζουμε) τις διάφορες καταστάσεις και τις αντιδράσεις μας σε αυτές. 

"Αγεφύρωτες διαφορές": ένας σύντομος, πρακτικός οδηγός για την "τρίτη" πλευρά

Συγκρούσεις, παράπονα, απλές διαφορές ή διαφορές, εκ πρώτης όψεως ...αγεφύρωτες; Όποιο κι αν είναι το πρόβλημα, υπάρχουν κάποια "βήματα", τα οποία προετοιμάζουν το έδαφος της αποκατάστασης των σχέσεων. Σε αυτό το άρθρο, θα κάνουμε λόγο για την περίπτωση εκείνη, στην οποία υπάρχει μια τρίτη πλευρά που θέλει αλλά και έχει τις δεξιότητες εκείνες ώστε να βοηθήσει στην επίλυση.

Ας διαχωρίσουμε όμως, πρώτα απ΄ όλα, τα είδη της αποκατάστασης: κάποιες φορές, η μία ή και οι δύο πλευρές που αντιμετωπίζουν ένα πρόβλημα, δεν επιθυμούν να έρθουν πιο "κοντά". Δεν έχουν, δηλαδή, ως αίτημα τη δημιουργία ή την αποκατάσταση μια φιλικής σχέσης αλλά θέλουν απλά να λύσουν το πρόβλημα και να συνεχίσουν να διατηρούν κάποια απόσταση μεταξύ τους. Εκτός λοιπόν από την περίπτωση στην οποία τα ίδια τα εμπλεκόμενα στη σύγκρουση άτομα (ή ένα εξ αυτών) εκφράζουν το αίτημα της αποκατάστασης της σχέσης, υπάρχει και η περίπτωση το αίτημα αυτό να εκφράζεται από μια τρίτη πλευρά, η οποία επιθυμεί (αλλά εξαιτίας του προβλήματος, δυσκολεύεται) να συνεργαστεί ταυτόχρονα με τις δυο πλευρές.

Τι κάνουμε λοιπόν όταν, βρισκόμαστε στη θέση της "τρίτης πλευράς", ενώ "ανοίγονται" μπροστά μας δυο διαφορετικές οπτικές οι οποίες μοιάζουν να μην έχουν τίποτα κοινό;

Γιατί η ειρηνική επίλυση συγκρούσεων είναι πρώτα "ειρηνική" και μετά "επίλυση"

Το ενδιαφέρον για τον εφοδιασμό ολων των ατόμων με δεξιότητες διαχείρισης κρίσεων και συγκρούσεων ολοένα και αυξάνεται. Μάλιστα, εκτός από απαραίτητες δεξιότητες στα εργασιακά περιβάλλοντα (περισσότερο για τα άτομα που αναλαμβάνουν υπεύθυνες θέσεις), οι περισσότεροι συμφωνούμε ότι οι δεξιότητες αυτές θα πρέπει να καλλιεργούνται και στα παιδιά και μάλιστα από το σχολικό περιβάλλον, όπου υπάρχει και η ευκαιρία εξάσκησής τους. Οι δεξιότητες αυτές αναφέρονται στην καλή επικοινωνία, τη σφαιρική κατανόηση μέσα από ερωτήσεις ενδιαφέροντος, τις σκέψεις σχετικά με τα συναισθήματα και την επιρροή τους στην κριτική ικανότητα, την επίλυση προβλημάτων με έμφαση αφενός στην επανόρθωση και αφετέρου στο αμοιβαίο κέρδος των πλευρών. 

Αρκετές φορές, έχουμε παρουσιάσει τις συγκρούσεις ως "ευκαιρίες": ευκαιρίες για την κατανόηση του άλλου αλλά και "εκπαιδευτικές" ευκαιρίες, οι οποίες αφορούν ολόκληρες κοινότητες. Κι αυτή η εκπαιδευτική δυνατότητα της σύγκρουσης, αναφέρεται στην πρόληψη και στην τόνωση των μηχανισμών της, δηλαδή, στις δυνατότητες που αποκτά η ομάδα για την πρόληψη των συγκρούσεων, με το να γενικεύει τα "διδάγματα" προς όφελος των μελών της. Κι εδώ, πολύ φυσικά, μπαίνει η "ομάδα" στη συζήτηση των δεξιοτήτων διαχείρισης κρίσεων. Θέλω με αυτό να τονίσω, ότι, τις δεξιότητες διαχείρισης συγκρούσεων, δεν τις μαθαίνω "για μένα". Για την ακρίβεια, τις μαθαίνω και αποτελούν "κτήμα" μου με την έννοια που αποτελούν "κτήμα" μου όλες οι υπόλοιπες γνώσεις κι εμπειρίες, όμως οι δεξιότητες διαμεσολάβησης και διαχείρισης συγκρούσεων είναι κάτι "ξεχωριστό". 

Ακούγοντας τον άλλο με όλον μας τον εαυτό και αναδεικνύοντας θετικές όψεις της προσωπικότητάς του…

Πρόκειται για μια όμορφη και ιδιαίτερη παρουσίαση, η οποία δημιουργήθηκε με αγάπη, για ένα ξεχωριστό ακροατήριο, το οποίο έχει έναν αξιέπαινο κοινό σκοπό.

Βέβαια, συνήθως, από τη δική μας πλευρά, ξεκινάμε έχοντας ένα συγκεκριμένο πλάνο της εισήγησής μας, σε μια τέτοια συνάντηση, ωστόσο, το ακροατήριο έχει τον πιο ουσιαστικό ρόλο, εκείνον δηλαδή του «ενεργού ακροατή»…

 Η «ενεργητική ακρόαση», υπήρξε η αρχική θεματική αυτής της παρουσίασης. Η ενεργητική ακρόαση, ως μια βασική δεξιότητα της καλής επικοινωνίας, η οποία όμως, καθότι «βασική», φαίνεται ότι παίρνει διαφορετικό, κάθε φορά, «χρώμα»…

Πρώτα απ’ όλα, η ακρόαση, ως ικανότητα να βλέπουμε από την πλευρά του άλλου, παρουσιάζεται επάξια ως η ακρογωνιαία λίθος της επίλυσης των διαπροσωπικών προβλημάτων και συγκρούσεων. Δεύτερον, είναι μια δεξιότητα η οποία μπορεί να διδαχθεί, μέσω της βελτίωσης μας σε συγκεκριμένες τεχνικές και τρίτον, η εκμάθησή της επηρεάζει τις στάσεις και τις συμπεριφορές μας, συντελεί δηλαδή, στην ατομική βελτίωση.

Αυτά είναι τα, ας πούμε, πιο «αντικειμενικά» της χαρακτηριστικά.

Περαιτέρω, η ακρόαση, είναι πολύ μεγάλο πράγμα, αν κρίνουμε από την ιερότητα, εντός κι εκτός εισαγωγικών, των επαγγελμάτων που σχετίζονται με την ακρόαση…

Κατά πόσο χωράει ο "άλλος" και η "οπτική" του στη ρουτίνα μας;

Σήμερα το πρωί, πίνοντας τον καφέ μου, ξεκίνησα να προετοιμάζω μια εισήγηση σχετικά με την «ενεργητική ακρόαση». Καθώς συγκέντρωνα λοιπόν κάποια συμπληρωματικά στοιχεία από πρόσφατα αναγνώσματα, θυμήθηκα ότι εχθές, ένας φίλος μου είχε ζητήσει να διαβάσω ένα κείμενό του και να του πω τη γνώμη μου. Τελικά, λίγο η δουλειά, οι υποχρεώσεις… δεν πρόλαβα να το κάνω. Και μετά θυμήθηκα τον καφέ που έλεγα ότι θα έπινα με την παιδική μου φίλη κι εδώ και ένα μήνα δεν έχουμε ακόμη βρεθεί, παρά μόνο μέσα σε λεωφορεία, πηγαίνοντας σε δουλειές…

Τα σκέφτηκα όλα αυτά για λίγο κι αναρωτήθηκα: «Καλά είναι όλα αυτά που μαθαίνουμε και τα πιστεύουμε, το να (ξανα)μάθουμε δηλαδή πώς να ακούμε τον «άλλο»: ιδίως σκεπτόμενοι τα παιδιά μας, τους φίλους, τους «δικούς μας» ανθρώπους… Στην ουσία, όμως, κατά πόσο μπορούμε τελικά, είμαστε δηλαδή και έτοιμοι και διαθέσιμοι, να ακούσουμε τον «άλλο», μέσα σε αυτό που λέμε: η «ρουτίνα» μας; Κι αν δεν έχουμε ήδη το χρόνο για τους πιο δικούς μας ανθρώπους, τότε τι γίνεται με τους άλλους;»

Δεν έχω βέβαια σκοπό να αμφισβητήσω την (έμφυτη, πιστεύω) καλή μας πρόθεση, το ενδιαφέρον μας, ούτε την καλή εντύπωση που έχουμε για τον εαυτό μας. Και δεν θα υπονοούσα σε καμία των περιπτώσεων ότι είμαστε λιγότερο «καλοί άνθρωποι» ή λιγότερο «χρήσιμοι πολίτες» εάν δεν μπορούμε να «μπούμε στη θέση του άλλου» κι εάν δεν μπορούμε να αντιληφθούμε τις «ανάγκες» του άλλου. Είναι άλλωστε κι ανθρώπινο και ειλικρινές ότι «τα καθημερινά προβλήματα, ο αγώνας…-»

-Όλα αυτά όμως, δεν παύουν να είναι «βάρη», τα οποία θα μπορούσαμε κάλλιστα να μοιραζόμασταν με τον «άλλο», μέσα από σχέσεις εγγύτητας και φιλίας.

Ούτε να καταρρίψω την παραπάνω την δικαιολογία είχα ως στόχο… Αντίθετα, αυτό για το οποίο αναρωτιόμουν εξαρχής είναι: «Έχουμε πράγματι το χρόνο και τη διάθεση να ακούσουμε τον άλλο «ενεργά»; Και σε ίσους όρους; Να μάθουμε από αυτήν την αλληλεπίδραση και να διευρύνουμε, όπως λένε, τους «ορίζοντές» μας;»

Αλλά και όταν λέμε ότι θέλουμε να «αλλάξουμε», θέλουμε στ’ αλήθεια να δοκιμάσουμε τα όρια τον απόψεών μας ή επιδιώκουμε να παραμένουμε «συγκροτημένοι» μέσα από «απορριπτικές», κυρίως, στρατηγικές;

Αφενός (επειδή είναι προφανώς πιο «οικονομικό» όσον αφορά την «ενέργειά» μας), έχουμε την τάση να αναβάλλουμε κατά κάποιον τρόπο τις υποθέσεις των «άλλων», ακόμη και να απορρίπτουμε «προκαταβολικά» το διαφορετικό, νιώθοντας ότι το να δώσουμε κάτι παραπάνω ξεπερνά τις δυνάμεις μας… Από την άλλη πλευρά, η διεύρυνση των σχέσεων φιλίας, φαίνεται ότι είναι η απάντηση στα αρνητικά αισθήματα άγχους, μοναξιάς και κενού...

Και …η ρουτίνα μας;

Καταρχάς, δεν είναι κάτι αρνητικό. Είναι οι καθημερινές δραστηριότητες που είναι «απαραίτητες», που μας «συγκροτούν», που μας κάνουν να είμαστε «οι εαυτοί μας», που κάνουν τον κόσμο «προβλέψιμο», που μας βοηθούν να είμαστε οργανωμένοι, που μας επιτρέπουν τις μικρές διασκεδάσεις ή/ και «ιεροτελεστίες»: είναι η δουλειά αλλά μπορεί να είναι και η Κυριακάτικη εκδρομούλα, το διάβασμα της εφημερίδας το απόγευμα, η αγαπημένη μας τηλεοπτική εκπομπή…

Η ρουτίνα, για άλλους λιγότερο και για άλλους περισσότερο, είναι ούτως ή άλλως απαραίτητη για την ισορροπία μας.

Και μαζί με τη «ρουτίνα» μας, είναι ο «κύκλος» των ατόμων με τα οποία συναναστρεφόμαστε… Ένας κύκλος, που όμως, όσο μεγαλώνουμε, καταλήγει τελικά να «στενεύει»; Ή είμαστε γενικά (και δικαιολογημένα κάποιες φορές) καχύποπτοι, φοβισμένοι και απογοητευμένοι να γνωρίσουμε καινούργιους ανθρώπους, να τους εμπιστευτούμε και να εναποθέσουμε ελπίδες σε αυτούς;

Αυτό που γενικά παρατηρώ, είναι μια τάση να αναζητούμε τους ανθρώπους και τα στοιχεία που «συμφωνούν» με εμάς. Και το διατύπωσα επίτηδες έτσι, κι όχι: «που συμφωνούμε εμείς με αυτά». Μια τέτοια τάση μοιάζει «φυσική» για ένα «ισορροπημένο» άτομο. Μάλιστα, φαίνεται ότι και οι επιστήμονες που ασχολούνται με την «ψυχή», συνηγορούν σε κάτι τέτοιο, ενθαρρύνοντας τα άτομα προς τις παρέες που στηρίζουν τις επιλογές τους: «Η ζωή είναι μικρή, γι’ αυτό να συμπορεύεσαι με όσους σε σέβονται και να μην στενοχωριέσαι για τους άλλους».

Μα αυτό είναι διαφορετικό από το να περιμένουμε μόνο τη «συμφωνία» μέσα στις σχέσεις που θεωρούμε «καλές»: υπ’ αυτήν την έννοια, δεν αντιμετωπίζουμε τον άλλο ως «σύνολο», απομονώνουμε μόνο τα στοιχεία εκείνα που «χρειαζόμαστε». Αλλά και το να παραβλέπουμε ή να συγκαλύπτουμε τα «αρνητικά» στοιχεία του άλλου, όσο κι αν το κάνουμε με «καλή πρόθεση», εξακολουθεί να είναι μια μη συνολική αντιμετώπιση.

Και ποιος είναι «τέλειος»; Άλλωστε, μεταξύ φίλων, προβλέπεται πάντοτε μια κάποια «ασυλία»… Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι διατηρούμε μόνο τις φιλίες εκείνες που μας κολακεύουν.

Η «καλή σύγκρουση»:

Η αυθεντική, «καλή» επικοινωνία, δεν φοβάται την πρόκληση, τη σύγκρουση. Και σίγουρα δεν είναι μια (θεατρική) «παράσταση». Απλά σέβεται τα προσχήματα και διαθέτει τακτ: δηλαδή δεν αναδεικνύει σκοπίμως τα «συγκρουσιακά» θέματα, αντίθετα προσπαθεί να τα μονώσει, να τα περιορίσει. Η «σύγκρουση», παρόλα αυτά, μπορεί να είναι μια ευκαιρία για εμπέδωση του ενδιαφέροντος, των σχέσεων, της εμπιστοσύνης, των κοινών στόχων. Επομένως, είναι καλύτερα να τονίζουμε τις κοινές οπτικές αφού προηγουμένως έχουμε με ενδιαφέρον προσπαθήσει να καταλάβουμε καλά την οπτική του άλλου.

Συνεπώς:

• Όταν ακούμε τον άλλο, μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι τον «ακούμε πραγματικά» και να ενθαρρύνεται κι εκείνος να εκφραστεί, κάνοντας επαναδιατυπώσεις με ενδιαφέρον κι όχι σαν «ανακριτές» ή «δικαστές».
• Σημασία έχει να νιώθουν κι οι δυο πλευρές «ανωτερότητα» στη σχέση επικοινωνίας: επειδή οι διαδικασίες επικοινωνίας οδηγούν σε «αμοιβαία προσαρμογή», δηλαδή το επίπεδο του διαλόγου αλλάζει και έρχεται προς το μέσον, βοηθά το να είμαστε ξεκάθαροι στις επιδιώξεις μας στοχεύοντας πάνω απ’ όλα στην κοινή κατανόηση και το αμοιβαίο όφελος.
• Όλοι μας έχουμε κάποιες πεποιθήσεις κι ενδεχομένως κάποια «ιδεολογία», όμως αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε «κλειστοί» για να τα διατηρήσουμε. Αντίθετα, ο διάλογος βοηθά την καλλιέργεια όλων των απόψεων και μας βοηθά να παραμένουμε σίγουροι και συγκροτημένοι.
• Κάθε άτομο «συγκρατεί» και «μαθαίνει» ό,τι το ενδιαφέρει αλλά και στη βάση των προηγούμενων εμπειριών του, επομένως η «πραγματική κατανόηση» χρειάζεται συνεχή προσπάθεια είτε είμαστε «καλοί ακροατές» είτε …όχι!
• Το να αναζητάμε μόνο τα «σύμφωνα» στοιχεία δεν προωθεί ούτε τη «μάθηση» ούτε και τις νέες ιδέες…
• Αναγνωρίζουμε ότι κι ο άλλος έχει την ανάγκη να δείξει τα θετικά του στοιχεία, δεν του στερούμε αυτό το δικαίωμα. Έτσι, μπορούμε να δίνουμε και περισσότερες πρωτοβουλίες, να «βγάζουμε μπροστά» και τους άλλους, να προωθούμε όλες τις ιδέες… Έτσι συμβαίνουν όλα τα όμορφα και δημιουργικά πράγματα. Και μόνο αυτό θα φέρει «αλλαγή» και διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης της γνώσης.
• Το λιγότερο άλλωστε που θα «κερδίσουμε» είναι, ότι οι καλοί συνομιλητές, θεωρούνται γοητευτικοί και συμπαθείς από τον περίγυρό τους!

Είναι ωραίο να καλλιεργούμε τις δεξιότητές μας αλλά, εάν ταυτόχρονα δεν παράγουμε ευκαιρίες συνάντησης κι ανταλλαγής, σε τι ωφελούν;

Πόσες φορές στερούμαστε την αυθεντική επαφή και προτιμάμε τις «οθόνες»;

Οι οθόνες όμως, όσο κι αν έχουν αληθοφάνεια, εξειδικευμένη γνώση, ποικιλία και «νέα», δεν μας δίνουν τη δυνατότητα να ακούμε «ενεργητικά».

Ίσως οι απόψεις των ανθρώπων που συναντάμε καθημερινά, μας ενδιαφέρουν τελικά περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε… Κι ίσως και να μπορούν να αλλάξουν κάπως τις «προτεραιότητές» μας και μας δείξουν το «νόημα» που ψάχνουμε. Αλλά το πρώτο βήμα είναι να ανοίξουμε λίγο παραπάνω την καρδιά μας και μετά τα μάτια και τα αυτιά μας!

Χ. Κ.

Ποια είναι η «ευτυχία» που όλοι δικαιούμαστε;

Τι είναι για τον καθένα από εμάς η ευτυχία; Είναι κάτι διαφορετικό ή είναι για όλους το ίδιο; Τη δικαιούμαστε έτσι κι αλλιώς ή την αξίζουμε μετά από στερήσεις και πολλή δουλειά; Μήπως κάποιες φορές είμαστε πολύ κοντά της αλλά δεν το γνωρίζουμε; Τη βρίσκουμε τελικά σε «αυτόν τον κόσμο» ή κρίνεται στο ..τέλος;

…Ή μήπως δεν υπάρχει;

Όποια κι αν είναι η σημασία της, όλοι μας έχουμε το ίδιο δικαίωμα στην ευτυχία.

Πρώτα-πρώτα, παίρνουμε ως αξιώματα, πρώτον ότι το κάθε άτομο έχει ξεχωριστή αξία, η οποία είναι αδιαπραγμάτευτη, και δεύτερον, ότι μπορεί να ορίσει μόνο του την τύχη του. Αυτό σημαίνει ότι έχει ίσα με τους άλλους δικαιώματα να ακούγεται ο λόγος του, να γίνεται σεβαστή η προσπάθειά του να αναδείξει τα θετικά του στοιχεία, να κάνει νέες αρχές, να έχει ευκαιρίες επανόρθωσης και να προσπαθεί για το καλύτερο…

Φαίνεται ότι η επιστήμη της ψυχολογίας, έχει συμβάλει αρκετά στο να «απενοχοποιήσει» την έννοια της «ευτυχίας», να την κάνει «προσιτή» στον καθένα μας και να κάνει λόγο για κάποια «βάρη» της «ψυχής», θέτοντας κάποια «όρια»: ας πούμε, ότι μπορούμε να λέμε κάποιες φορές «όχι», ακόμη και σε ανθρώπους που αγαπάμε, προκειμένου να φροντίσουμε περισσότερο τη σωματική υγεία και την ξεκούρασή μας, να διασφαλίσουμε την ατομική και οικογενειακή μας γαλήνη κι ηρεμία, να ιεραρχήσουμε τις «προτεραιότητες» μας και κυρίως, να δίνουμε χώρο και στις ατομικές μας «επιθυμίες»…

«Αναλόγως…», ένα κείμενο από τον "παιδικό κόσμο"

«Όταν με ρωτάνε κάτι, πρώτα λέω: «Αναλόγως...», σκέφτομαι λίγο και μετά τους απαντάω. Καμιά φορά δεν χρειάζεται να πω τίποτα άλλο παραπάνω. Με θαυμάζουν όταν λέω αυτή τη λέξη. Μάλλον κάτι στα μάτια μου, δείχνει ότι καταλαβαίνω περισσότερα απ’ όσα μπορώ να εξηγήσω. Στην πραγματικότητα, ξέρω εκατό «εξαιρέσεις» αλλά δεν μπορώ να σου πω ούτε ένα ρητό «κανόνα». Όλοι λένε μόνο «μη» και «δεν πρέπει», περιορίζοντας τα διασκεδαστικά πράγματα που μπορεί κανείς να δοκιμάσει όταν είναι παιδί. Αν ακούς συνέχεια φωνές, λες: «Δεν κάθομαι «στ’ αυγά μου», να παίξω με το τάμπλετ μου;». Όμως, ακόμη κι όταν παίζω, συνέχεια κρυφακούω τους «μεγάλους», μήπως καταλάβω κάτι «από τα συμφραζόμενα», αλλά κι εκείνοι, θεωρώντας ότι το παιδί τους είναι ήδη αρκετά έξυπνο, επιμένουν να μην λένε κάτι για «κανόνες». Όσοι δεν καταλαβαίνουν, μένουν ακόμη ένα γύρω έξω από αυτό το «παιχνίδι», αλλά εγώ έχω μείνει για περισσότερους, αφού λένε ότι είναι πολλά αυτά που πρέπει να μάθω.

Α, τώρα τελευταία, μάλλον έχω πάθει και κάτι που παθαίνεις όταν βλέπεις πολλή τηλεόραση, δεν εξηγείται αλλιώς, γιατί καμιά φορά ξεχνάω να γράφω σωστά, ειδικά όταν νιώθω ότι μου βάζουν δύσκολα, είναι σαν να θέλω να βάλω μια «άνω τελεία»: «Εντάξει παιδιά, ακόμη δεν το μάθαμε αυτό, γιατί τόση βιασύνη να πάμε παρακάτω;»… Τόσα πολλά καινούργια πράγματα ταυτόχρονα είναι καμιά φορά διασκεδαστικά, δεν λέω, αλλά πονοκέφαλος… Είναι σαν να κυνηγάς το τρένο. Κι όμως, ξέρω όλα τα γράμματα από το νηπιαγωγείο! Όταν γράφω μία λέξη ολόσωστη, έχω φτάσει να είμαι περήφανη για τον εαυτό μου. Όλα αυτά όμως, ό,τι ώρα θέλω μπορώ να τα μάθω! Απλά τώρα τρέχω να προλάβω τις «εξελίξεις», επειδή ο μπαμπάς παίζει με το τάμπλετ μου όση ώρα διαβάζω και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ όταν ακούω κάποιον άλλο να «σκοτώνει» τα «ζόμπυ» μου…

Αλλά έτσι είναι να είσαι μεγάλος, το διασκεδάσεις με την ψυχή σου όση ώρα θες και μπορείς να βρίζεις χωρίς να σε βάζουν τιμωρία. Όταν είσαι μικρός, πρέπει να κάνεις «υπομονή» όταν σε βρίζει κάποιος, ειδικά ο αδερφός σου. Αυτό είναι άδικο…

Και τα παιδιά στο σχολείο κάνουν κάτι «κακά» πράγματα, αλλά αυτό είναι πρόβλημα μόνο στο διάλειμμα, επειδή όταν μπούμε για μάθημα θα τιμωρηθούν για πριν, μετά θα το ξεχάσουμε όλοι και θα είμαστε καλά. Αν εξαιρέσεις ότι ένα παιδί έσπασε το χέρι του.

Οι τιμωρίες είναι πάντα άδικες, αλλά όλοι έχουμε «φάει»… «Αναλόγως» τι κάνεις, καθετί έχει την «ανάλογη» τιμωρία… Εκείνους, με τα όπλα, που έρχονται στον ύπνο μου και είναι κακοί, δεν τους βρίσκει κανείς. Δεν έχω καταλάβει γιατί λένε ότι δεν μοιάζω με τα άλλα παιδιά, αλλά δεν με στενοχωρεί αυτό επειδή έχω φίλους. Άλλοι δεν έχουν ούτε φίλους ούτε τάμπλετ… Θα προτιμούσα όμως να μου αφιερώνανε περισσότερο χρόνο οι γονείς μου, χρόνο χωρίς να μιλάμε, να ήμασταν αγκαλιά, να παίζαμε, χωρίς να με ρωτάνε τίποτα. Κι αυτή η δασκάλα μου, να μην είχε τόση υπομονή, επειδή η φασαρία γίνεται μεγαλύτερη στην τάξη και «τρελαίνει» τα αυτιά μου. Είναι άδικο. Δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Δεν είπα να τους τιμωρήσει πολύ, κάποιοι έχουν ένα «πρόβλημα» και κάνουν φασαρία. Αλλά κι εγώ, ρίχνω καμιά φορά καμιά σπρωξιά, για να «επανορθώσω» μόνη μου αυτή την αδικία, σε κάποιους που κάνουν τους «εξυπνάκηδες», που τα κάνουν όλα ωραία και σωστά, που νομίζουν ότι με ξεπερνούν. Και τότε, με προσέχουν όλοι και τσιρίζουν, σαν χαζά! Ενώ όταν λέω εγώ κάτι έξυπνο κανείς δεν το ακούει. Όλοι ακούνε μόνο τον εαυτό τους στην τάξη… Κι η κυρία μάλλον έχει ήδη αποφασίσει ποιοι είναι οι πιο έξυπνοι.»

Α., 6 ½  ετών

Το κείμενο αποτελεί μια δημιουργική προσπάθεια γραφής. Πρόκειται, στην πραγματικότητα, για «συρραφή» από λόγια που έχω ακούσει από παιδιά, ηλικιών από 4 έως 7 ετών. Μερικές φορές, νομίζω ότι θα μπορούσα να ήμουν κι εγώ στη θέση τους. Όμως, τα σημερινά παιδιά, αντιμετωπίζουν σαφώς έναν πιο «πολύπλοκο» κόσμο, με περισσότερα «χατίρια» αλλά και περισσότερες «υποχρεώσεις». Όπως και να ‘χει, στον παιδικό κόσμο είναι δύσκολο να «μπούμε»: έχει στοιχεία υπερβολής, μεγαλοποίησης, μαγικής σκέψης και φαντασίας και είναι «αποσπασματικός», ας πούμε ότι οι σκέψεις τους δεν είναι ολοκληρωμένες ούτε και σταθερές, έρχονται, φεύγουν, διαστρεβλώνονται…

Παρόλα αυτά, τα παιδιά μοιάζουν να μιλούν σαν «μεγάλοι», ανακαλούν εύκολα τα περισσότερα ερεθίσματα που καθημερινά τους δίνουμε και να μπορούν να συζητήσουν γι’ αυτά. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να επαναλαμβάνουμε πράγματα που σε εμάς φαίνονται «αυτονόητα», όπως οι κανόνες συμπεριφοράς «ανάλογα» με τα διαφορετικά περιβάλλοντα. Τα παιδιά νιώθουν ασφάλεια όταν τους μιλάμε ξεκάθαρα και να μην ξεχνάμε ότι η επανάληψη είναι η «μητέρα της μαθήσεως». Επομένως, δεν αρκούν τα νέα ερεθίσματα, εάν δεν επανερχόμαστε στην ουσία αυτών που θέλουμε τα παιδιά να μάθουν.

Επιπλέον, να μην παραβλέπουμε το γεγονός ότι και τα παιδιά έχουν άγχος, μάλιστα περισσότερο απ’ όσο πιστεύουμε, κι αυτό είναι φυσικό. Όπως έλεγε μια καθηγήτριά μου «τα παιδιά γεννιούνται στη μέση του έργου», συνεπώς τους φαίνονται σαν «βουνό» όλα αυτά που πρέπει να μάθουν, ιδιαίτερα στη σχολική ηλικία… Και να μην ξεχνάμε τη σωματική κόπωση που υφίστανται στις «έντονες» μέρες τους.

Προτείνω να βλέπουμε κάποιες φορές τον κόσμο από την πλευρά των παιδιών: θέλουν απλά να ακούγεται αυτό που λένε, να τους δίνουμε χρόνο, να τα προσέχουμε, να μην βαριόμαστε τις επαναλήψεις γιατί κι αυτό δείχνει την αγάπη και την παρουσία μας, να τα αντιμετωπίζουμε σαν υπεύθυνα, να τους δείχνουμε αφοσίωση, να μην παίρνουμε πίσω τους κανόνες μας, να τους επιτρέπουμε να είναι παιδιά και …να μην είμαστε πιο παιδιά από αυτά…

Με αγάπη,

Χ. Κ.

Η ηθική εκπαίδευση σε μια πιο «σύγχρονη» οπτική

Τα είδη των «σχολικών προβλημάτων»:

Τα προβλήματα βίας στο σχολείο, αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, «συμπτώματα», τα οποία οφείλονται κατά κύριο λόγο στην απώλεια της εμπιστοσύνης, της «εγγύτητας» και των συναισθημάτων «φιλίας».

Θα έλεγα, καλύτερα, ότι οι καθημερινές σχέσεις μας έχουν γίνει γενικότερα «τεχνικές»* αλλά και «αλλοτριωμένες»/ «αποξενωμένες». Κι εννοώ, μ’ αυτό, ότι, είναι πιθανό, αρκετές φορές, να μην βλέπουμε τον «άλλο» ως σύνολο, να απομονώνουμε δηλαδή, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, δίνοντας με αυτόν τον τρόπο, περισσότερες πιθανότητες στην «απόρριψη», αντί για την «αποδοχή» του. Και αυτή η τάση μπορεί να παρουσιαστεί σαν ένα «φαύλος κύκλος»: καχυποψία- διαχωρισμός της θέσης- απώλεια εμπιστοσύνης κ.ό.κ., με συνέπειες τόσο στις ομάδες (σε κοινωνικό επίπεδο) όσο και στα άτομα (σε ψυχολογικό επίπεδο)…

Επιπλέον, φαίνεται ότι τα «τιμωρητικά μέτρα», που αναγκαζόμαστε να πάρουμε πιστεύοντας ότι θα επαναφέρουμε τον «έλεγχο», επιδεινώνουν περισσότερο αυτήν την κατάσταση καθώς, όχι μόνο δεν τελικά είναι κατάλληλα ώστε να επαναφέρουν την «τάξη» και την «πειθαρχία» (αφού ο φόβος δεν επιτυγχάνει, μακροπρόθεσμα, να πείσει τα άτομα σε σχέση με την ανάγκη των κανόνων), αλλά και κάνουν ανταγωνιστικό και αρνητικό το σχολικό κλίμα.

Μάλιστα, ακόμη κι αν ο αυστηρότερος «έλεγχος» και η «εποπτεία», φαίνεται ότι κάποιες φορές «λειτουργούν», δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι η βία ως φαινόμενο, παρουσιάζει την τάση να μετατίθεται σε πιο «αφύλακτα» περιβάλλοντα. Για παράδειγμα ο διαδικτυακός χώρος, είναι σαφώς λιγότερο πρόσφορος στον «έλεγχο» των ενηλίκων, σε σχέση με το σχολικό προαύλιο. Παράγει περισσότερες δυνατότητες στους δυνάμει «δράστες» αλλά και κάτι περισσότερο: την αμφιβολία σε σχέση με την «αθωότητα» του θύματος: «Εσύ, τι δουλειά είχες εκεί;»… Είναι πιο πολύπλοκα τα προβλήματα όταν, η εμπιστοσύνη μεταξύ μας, αντί να είναι δεδομένη, διαμεσολαβείται από «ερωτηματικά»...

Σχετικά με τα μέτρα πρόληψης γενικά…

Ας μιλήσουμε, όμως, για την «κλασική ηθική», μέσα από τον πλατωνικό μύθο, για το δακτυλίδι του Γύγη: «Εάν μπορούσες να γίνεις αόρατος, επιμένεις ότι δεν θα έκανες καμία «ανήθικη» πράξη;»…

Εκεί αναφέρεται  η «ηθική» εκπαίδευση, λοιπόν: τα άτομα να μην έχουν την πρόθεση να κάνουν το κακό, ακόμη και αν βρίσκονται σε (σχεδόν) «αφύλακτα» περιβάλλοντα.

Βέβαια, στη σημερινή εποχή, θα θεωρούταν αφελής, όποιος δεν έπαιρνε μέτρα προστασίας κι επέμενε να κινείται «ελεύθερα» σε «αφύλακτα» περιβάλλοντα. Ο προληπτικός έλεγχος είναι καλό να είναι εκεί, διότι πάντοτε θα υπάρχουν εξαιρέσεις στον κανόνα, απρόβλεπτες καταστάσεις και ατυχήματα…

Όμως, το θέμα μας εδώ, δεν είναι εάν και πώς θα καταργήσουμε ή θα εντείνουμε τον «έλεγχο», αλλά τι είναι αυτό που επιδιώκουμε όταν απευθυνόμαστε στους επιστήμονες; Να απαντάμε στη βία με μέτρα που θέτουν εξωτερικούς κανόνες, εξοντώνουν, τιμωρούν κι αποκλείουν τα άτομα ή να φτάνουμε στο άλλο άκρο, όντας αναγκασμένοι, για διάφορους λόγους, να συγκαλύπτουμε τα προβλήματα;

Προφανώς και μια, πιο «προσεκτική», απάντηση στη «βία», συνδυάζει (ή οφείλει να συνδυάζει) την «ένταξη» και την «επανόρθωση» με την αποκατάσταση των δεσμών «εμπιστοσύνης» και «φιλίας». Επομένως, απαιτείται να ανατρέξουμε στις «κλασικές αξίες» της εκπαίδευσης…

Ποια «ηθική» εκπαίδευση;

Αναμφίβολα, κάθε «ηθική» εκπαίδευση, έχει σαν αρχή της την πίστη, ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός και ότι, με βάση αυτήν την καλοσύνη και την τάση για συντροφικότητα, μπορούμε να προσδοκούμε ότι θα γίνει δίκαιος (και υπεύθυνος).

Στόχος λοιπόν, της «ηθικής» είναι, αφενός να προωθήσει τη «φιλία», αφού, κατά τον Αριστοτέλη «οι πραγματικοί φίλοι δεν αδικούν ο ένας τον άλλο».

Στην πραγματικότητα, κάνουμε λόγο για την «ηθική» του να αποδεχόμαστε τους άλλους χωρίς να κρίνουμε, να παραμένουμε καλόπιστοι με τους ανθρώπους και να δίνουμε ουσιαστικές ευκαιρίες επανόρθωσης.

Αφετέρου, στόχος αυτής της «ηθικής» είναι να (ξανα)δει τον «άλλο» ως «σύνολο», με «τακτ», χωρίς να «σκαλίζει» συνεχώς για τυχόν «παραφωνίες», επιτρέποντας στα άτομα να διατηρούν την καλή εικόνα τους, ακόμη κι αν κάποιες συμπεριφορές τους έχουν προκαλέσει (περισσότερο ή λιγότερο ηθελημένα) δυσάρεστες συνέπειες.

Σε μια πιο σύγχρονη οπτική, φαίνεται ότι, μέσα από δομημένες διαδικασίες στις οποίες μπορούμε όλοι να εκπαιδευτούμε, έχουμε τη δυνατότητα να απλοποιήσουμε τις διαδικασίες « αποτελεσματικής επικοινωνίας» και «απονομής δικαιοσύνης», δίνοντας το λόγο στα άτομα, τις οπτικές τους, τα συναισθήματα, τις διαφορετικές βαρύτητες και προτεραιότητες τους**… Σε αυτές τις διαδικασίες, τα άτομα εξακολουθούν να έχουν αυτοπεποίθηση και να μπορούν να ελπίζουν στο «αμοιβαίο όφελος».

Τι θα έκανες αν ο καλύτερος φίλος σου έκανε κάποιο «λάθος»;

Κάποιους ανθρώπους τους δεχόμαστε, όπως λέμε, «με τα ελαττώματά τους». Τα παιδιά μας, τους γονείς, τα αδέρφια, τους φίλους. Για τη γενίκευση αυτής της …«ασυλίας» πρόκειται στην ουσία***.

Για «ηθική» του να συζητάμε ξεκάθαρα για τις συνέπειες των πράξεων, να επιδιώκουμε την ευθύνη και τη λογοδοσία εντός της ομάδας, ερευνώντας νέες εναλλακτικές, επιδιώκοντας να νιώθουμε «ασφάλεια» και να αποδίδουμε δικαιοσύνη χωρίς να διαρρηγνύουμε τους δεσμούς φιλίας κι εμπιστοσύνης.

Αυτή η «ηθική» εκπαίδευση μπορεί κάλλιστα να ενθαρρύνεται από τις σχολικές κοινότητες και να γίνεται σε αυτές η πρακτική της εφαρμογή, αφού σε αυτές τις ομάδες, αναμφίβολα, όλα τα μέλη ενδιαφέρονται για το καλό των παιδιών. Κι επειδή, μιλώντας για «σχολική βία», έχουμε στην πραγματικότητα να κάνουμε με συμπεριφορές που δεν έχουν για τα καλά εγκατασταθεί ως «παραβατικές», αφού εξακολουθεί να υπάρχει ο «κοινωνικός έλεγχος» της οικογένειας, έχουμε έναν ακόμη λόγο να προσπαθήσουμε πιο πολύ...

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.

__________

* (αυτό είναι, αρχικά, ουδέτερος όρος…)

**Η «ειρηνική επίλυση συγκρούσεων» και η «διαμεσολάβηση», είναι παραδείγματα δομημένων διαδικασιών που βασίζονται στη χρήση τεχνικών που μπορούν να διδαχτούν σε όλα τα άτομα.

***Σε άρθρα όπως αυτό, παρουσιάζουμε απλές ιδέες. Ισχύουν πάντοτε με τον όρο ότι κι ο αναγνώστης θα αναζητήσει αντίστοιχο υλικό, θα συγκρίνει, θα εμβαθύνει, θα συμπληρώσει κάτι… Επίσης, το ότι πιστεύουμε σε αυτές τις ιδέες, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και επιφυλάξεις, περιορισμοί, κριτικές… Σαφώς όταν παρουσιάζουμε κάποιες προτάσεις, δεν επιδιώκουμε ότι θα αλλάξουν από τη μια μέρα στην άλλη οι κοινωνικές πρακτικές κι οι «κοσμοθεωρίες», αξίζει, ωστόσο, να δοκιμάζουμε κάποιες από αυτές…