Γιατί το σωστό είναι αυτό που μας κάνει ικανοποιημένους κι αντίστροφα…

Υπάρχουν «κανόνες» που φέρνουν πίεση και δυσφορία. 

Υπάρχουν κανόνες και «πιέσεις» που μας κάνουν πιο σίγουρους και ικανοποιημένους. 

Υπάρχουν «χαρές» που καλό είναι να τις αποφεύγουμε. 

Υπάρχουν και «στερήσεις» που αξίζει να γευτούμε το τρύπημα από το αγκάθι τους, επειδή, με μια υποχώρηση σε κάτι που δεν είναι και τόσο σημαντικό, μπορούμε να εξασφαλίσουμε κάτι πιο σημαντικό… 

Υπάρχουν απόψεις που προκαλούν απόρριψη, αμφιβολία κι ανασφάλεια… 

Υπάρχουν και απόψεις που δεν φοβούνται να αναγνωρίσουν αξία και στις άλλες... 

Η συζήτηση για το ψεύτικο και το αληθινό, για το «λάθος» και το «σωστό», φαίνεται σαν αδιέξοδο… Και τι να πούμε εμείς, από τη στιγμή που μας τα είπε όλα ο Αριστοτέλης;

Στη σύγχρονη (τόσο πολύπλοκη) κοινωνική πραγματικότητα, μπορεί, τελικά, το «σωστό» να συμπίπτει με ό,τι μας κάνει πλήρεις κι ευτυχισμένους;

Και βέβαια μπορεί. 

Τα "μηνύματα των καιρών"* ως αφορμές για διαχρονικά συμπεράσματα...

 Συμμετέχοντες του συνεδρίου ειδικής αγωγής από τα Ψαχνά
(Στη μέση ο καθηγητής Γεώργιος Δράκος)

Το επιστημονικό συνέδριο "Αναζητώντας τα "μηνύματα" των καιρών στα σχολικά περιβάλλοντα", που πραγματοποιήθηκε με ιδιαίτερη επιτυχία και με την ποιότητα που χαρακτηρίζει όλες τις δράσεις του Προγράμματος Εξειδίκευσης στην Ειδική Εκπαίδευση, Λογοθεραπεία, Συμβουλευτική*, ξεκίνησε με αφιέρωμα στον καθηγητή Γεώργιο Δράκο ως πρωτεργάτη της Ειδικής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα και με απονομή τιμητικής πλακέτας από τους μαθητές του.

Με το βλέμμα του ιστολογίου μας "Σε επίπεδο πεποιθήσεων", σας παρουσιάζουμε τα παρακάτω συμπεράσματα από τις εξαιρετικές εισηγήσεις που παρακολουθήσαμε αυτό το διήμερο:

"Ζηλεύουν μόνο όσοι έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση;"

Τι είναι, στην πραγματικότητα, η ζήλια; 

Υπάρχουν συναισθήματα που είναι χρωματισμένα, πέρα για πέρα, αρνητικά; 

Μάλλον αξίζει να εξερευνήσουμε, λίγο περισσότερο, τα αντικείμενα της ζήλιας μας, αφού, ίσως εκείνα να έχουν ορισμένες διαστάσεις στις οποίες θα θέλαμε να μοιάζουμε με αυτά! Θέλω να πω ότι, ίσως, αυτό το "τσίμπημα" της ζήλιας (και της άμιλλας), μπορεί να μας κάνει, τελικά, καλύτερους ανθρώπους, εάν, βέβαια, θελήσουμε να το δούμε με λίγο πιο ξεκάθαρο βλέμμα...

Ας πάμε, όμως, καλύτερα, στον Αριστοτέλη, αφού σ' εκείνον οφείλουμε την ιδέα ότι, αυτά που νιώθουμε, θα πρέπει να τα νιώθουμε τη σωστή στιγμή, για το σωστό λόγο και στο σωστό βαθμό... 

Ο Αριστοτέλης, λοιπόν, στα Ηθικά Ευδήμεια, μας αποσαφηνίζει μερικά παραδείγματα του "άριστου μέτρου", το οποίο προτείνει για την "έξη" μας στις αρετές, αντιπαραβάλλοντας το με τα δυο "άκρα". Μεταξύ αυτών των παραδειγμάτων, ανακάλυψα, κάποτε, τους ορισμούς, των εννοιών "φθόνος", "χαιρεκακία" και "δίκαιη αγανάκτηση". 

Τους οποίους, κι εξηγώ απευθείας: στον Αριστοτέλη, η κάθε αρετή, έχει δυο δυνατότητες να μην είναι αρετή, την "έλλειψή" της και την "υπερβολή" της. Ένα πιο άμεσο παράδειγμα, είναι η έννοια της "σπατάλης" ως υπερβολής, της "μεγαλοπρέπειας" ως μέσου και της "τσιγκουνιάς" ως έλλειψης. 

Για τα συναισθήματα, τα πράγματα φαίνεται ότι είναι λιγάκι πιο πολύπλοκα, ωστόσο, ο Αριστοτέλης μας παραθέτει την έννοια του "φθόνου" ως υπερβολής, δηλαδή όταν κάποιος εύχεται και επιδιώκει το κακό του άλλου (επειδή τον ζηλεύει), την έννοια της "χαιρεκακίας" ως έλλειψης, δηλαδή όταν κάποιος δεν ενεργεί για το κακό του άλλου αλλά χαίρεται όταν του συμβαίνει, και ως μέσον την έννοια της "δίκαιης αγανάκτησης".

Βέβαια, για να αναλογιστούμε πόσες είναι οι φορές στη ζωή μας που αγανακτούμε δίκαια, χρειάζεται να έχουμε κριτική ικανότητα και να μπορούμε να δούμε πολλές καταστάσεις από πολλές πλευρές. Ως εκ τούτου, δεν θα μπορούσαμε να πούμε ότι "ζηλεύουν μόνο όσοι έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση". Ίσως, η "χαμηλή αυτοεκτίμηση", να είναι, απλά, ένας παράγοντας "απαγορευτικός", κατά κάποιον τρόπο, για κάποια άτομα, να δοκιμάζουν εναλλακτικές, τις οποίες κάποια άλλα άτομα δοκιμάζουν πιο εύκολα, με αποτέλεσμα να αυξάνουν τις πιθανότητες να επιτύχουν περισσότερους από τους στόχους που θέτουν. 

Προσωπική μου άποψη, είναι, ότι υπάρχουν επίπεδα πνευματικότητας, τα οποία ο άνθρωπος δεν μπορεί να τα κατακτήσει όταν κυριαρχεί ο εγωισμός του κι ότι, όταν τα προσεγγίζει αρκετά (κι αυτή η προσέγγιση έχει και διάρκεια), αυτό είναι αποτέλεσμα θείας χάρης. 

Τι θα έλεγε, όμως, ο Αριστοτέλης; Πιστεύω, ότι θα συμφωνούσε, σίγουρα, ότι κανείς δεν είναι τέλειος! Γι' αυτόν το λόγο τόνιζε, τόσο πολύ, τη σημασία της "έξης", δηλαδή της πρακτικής άσκησης με στόχο τις καλές συνήθειες: επειδή, κανείς δεν μπορεί να κρίνει και να κριθεί, επειδή δεν ξέρουμε το "τέλος", τελικά, αυτό που μας καθορίζει είναι οι πράξεις που συνηθίζουμε να κάνουμε...

Εάν θέλει κάποιος να είναι συνετός, τότε θα πρέπει να κάνει συνετές πράξεις...

Εάν θέλει κάποιος να είναι δίκαιος, τότε θα πρέπει να κάνει δίκαιες πράξεις... 

Εάν θέλει κάποιος να είναι καλός, τότε θα πρέπει να κάνει καλές πράξεις...

(Εάν θέλει κάποιος να μην είναι φθονερός, τότε θα πρέπει να μην κάνει πράξεις με στόχο να βλάψει τους άλλους...)

Χ. Κ.

_______

*Αυτό το άρθρο, ανήκει στην κατηγορία "προωθώντας τη μάθηση", που είναι και η θεματική του μήνα Οκτωβρίου στο ιστολόγιο μας, επειδή στοχεύει στην αποσαφήνιση ορισμένων εννοιών... 

Η επιστήμη της ψυχολογίας και «το νόημα της ζωής». Σκέψεις για τη διαχείριση του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων μέσα από τη γνώση και την αυτογνωσία

Σε αυτό το ιστολόγιο, έχουμε κάνει, αρκετές φορές, λόγο, για την ύπαρξη κάποιων αποτελεσματικών βημάτων διαχείρισης του άγχους. Πράγματι, οι συγκεκριμένες τεχνικές, που έχουμε περιγράψει, δύναται να ανακουφίσουν άμεσα κάποια συμπτώματα που καθιστούν δυσλειτουργικές τις σκέψεις, τις συμπεριφορές και τη μεταξύ τους σχέση. Ωστόσο, φαίνεται ότι αυτή η διαχείριση των συμπτωμάτων, δεν μπορεί να αγγίξει τις πηγές του άγχους, οι οποίες είναι όντως «βαθύτερες»… Θέλω με αυτό να πω ότι, η αυτοβοήθεια μέσω συγκεκριμένων τεχνικών, μπορεί βεβαίως να ανακουφίσει τα άτομα, σε σχέση με τα συμπτώματα καθαυτά, τα άτομα, όμως, συχνά έρχονται αντιμέτωπα και με υπαρξιακά ερωτήματα, τα οποία επενδύουν αυτά τα συμπτώματα… Επομένως, ο δρόμος της διαχείρισης του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων, περνάει απαραιτήτως από τη γνώση και την αυτογνωσία…

Πρόκειται για το άγχος που δεν είναι νευρωτικό/ «δυσλειτουργικό», επιδιώκοντας τον «έλεγχο» με τη στενή του έννοια, αλλά σχετίζεται με μια γενικότερη αγωνία, η οποία δύναται να κινητοποιήσει, τελικά, το άτομο, σε δρόμους αναζήτησης νοήματος, ως αντίδοτο στα αισθήματα μοναξιάς (η οποία δεν έχει μόνο φυσική αλλά και υπαρξιακή έννοια…) και φόβου ότι ο κόσμος, όπως τον γνωρίσαμε, αλλάζει… Πιο συγκεκριμένα, φαίνεται, ότι η ελευθερία στις κοινωνίες μας, με το που αυτές έπαψαν να είναι «παραδοσιακές», έχει ως άλλη όψη του νομίσματος, την αγωνία και την αμφιβολία των ατόμων, όχι μόνο σε σχέση με τον εαυτό τους και το θάνατο ως τέλος, αλλά και σε σχέση με έναν κόσμο ο οποίος συνεχώς μεταβάλλεται, ίσως δίνοντας την αίσθηση ότι οι «παλιές μέρες» ήταν «καλύτερες»…

Η ηθική στην επιστήμη της ψυχολογίας: σκέψεις για το «καλό» και την «αποκατάσταση»…

Τι είναι, όμως, η ηθική και γιατί μας είναι απαραίτητη;

Έως πιο βαθμό, πηγάζει από τους «κανόνες» και έως πιο βαθμό, αποτελεί μια υποκειμενική αντίληψη; Και τι είναι το «καλό» και το «κακό»;

Και πώς επηρεάζεται αυτή η αντίληψη από την ύπαρξη πολλών, διαφορετικών, ακόμη και αντιφατικών απαιτήσεων των ποικίλων πλαισίων σήμερα; Και γιατί μας είναι χρήσιμο, τελικά, το να έχουμε μια άποψη για το καλό και το κακό;

Αν ξεκινήσουμε από τον ορισμό της ηθικής ως ένα σύνολο κανόνων, τότε δεν έχουμε να «διαπραγματευτούμε» και πολλά. Εξαρτάται, από το τι επιλέγει κανείς να ακολουθεί, εξαιτίας των δικών του βιωμάτων, των δικών του απόψεων, του περίγυρού του, των στόχων του γενικά. Ηθικούς κανόνες, θα συναντήσουμε στις θρησκείες, σε κώδικες καλής συμπεριφοράς, στο «πνεύμα» των νόμων…

Σε ποιο βαθμό, όμως, πέρα από τις προτεινόμενες «ηθικές», οι οποίες σαφώς περικλείουν, κατά κάποιον τρόπο, «συμπυκνωμένη» σοφία, η ηθική, είναι ένα ζήτημα υποκειμενικής αντίληψης, το οποίο, μάλιστα, συμπεριλαμβάνει την ικανότητά μας για αυτοπειθαρχία και είναι σε θέση να βελτιώνεται όσο μεγαλώνουμε;

Η επιστήμη της ψυχολογίας, όσον αφορά τα θέματα της ηθικής, μοιάζει να δίνει δυο σημαντικές υποσχέσεις: 

Η διαχείριση συγκρούσεων στις ομάδες κοινωνικοποίησης των παιδιών (οικογένεια-σχολείο-συνομήλικοι): πλαίσιο και αρχές*

1. Αντί προλόγου

Πράγματι, υπάρχουν πρακτικές για την επίλυση των συγκρούσεων οι οποίες παρουσιάζονται με στάτους "πανάκειας". Κατά τη γνώμη μου, χρειάζεται προσοχή όταν, (ως επιστήμονες) λέμε ότι κάτι λειτουργεί ως "μαγικό ραβδί" κι αυτό επειδή, η κάθε καινοτομία, προκειμένου να έχει τα θετικά αποτελέσματα που "υπόσχεται", θα πρέπει να "τηρεί" ορισμένες προϋποθέσεις: στην προκειμένη περίπτωση, χρειάζεται πάντα να υπάρχει (δηλαδή, να υπάρχει πριν εισάγουμε τις "καινοτομίες") ένας λειτουργικός κοινωνικός ιστός, ο οποίος, θα "αντιλαμβάνεται" την εκάστοτε "απειλή" και θα μπορεί να θέσει (υπεύθυνα και συντονισμένα) σε εφαρμογή τις πρακτικές και τις καινοτομίες του "οπλοστασίου" του. Ναι, τα προγράμματα ειρηνικής επίλυσης διαφορών μπορούν να επιλύσουν αποτελεσματικά τις συγκρούσεις, τονώνοντας μάλιστα τους κοινωνικούς δεσμούς και καλλιεργώντας θετικό/συνεργατικό κλίμα, όταν, προφανώς, η ομάδα που τα εφαρμόζει είναι (ήδη) λειτουργική! Εάν λοιπόν, κάποια μέλη της ομάδας έχουν διαχωρίσει τη θέση τους, έχουν, δηλαδή, "αποκοπεί" από την κοινότητα, τότε χρειάζεται κάτι περισσότερο από την εισαγωγή μιας καινοτομίας, η οποία, στην πραγματικότητα, είναι μάλιστα τόσο "φιλελεύθερη"... Τα συγκεκριμένα προγράμματα, χρειάζονται, ούτε λίγο ούτε πολύ, τη δέσμευση όλων των πλευρών της σχολικής κοινότητας, κι αυτές περιλαμβάνουν τις ομάδες κοινωνικοποίησης (σχολείο, οικογένεια, συνομήλικοι) στις οποίες θα αναφερθούμε σε αυτήν την παρουσίαση.

Όλα, όμως, ξεκινάνε, παίρνοντας ως αξιώματα, πρώτον ότι, η εκπαίδευση είναι μια διαδικασία που λαμβάνει χώρα (κατά κανόνα) σε ομάδες και δεύτερον ότι, δεν περιλαμβάνει μόνο τη μετάδοση γνώσεων αλλά έχει επίσης "ηθικοπλαστικό" χαρακτήρα. 

Το άρθρο αυτό, αναφέρεται στις σύγχρονες εκπαιδευτικές μεθόδους ως "αντιαυταρχικές", προκειμένου να θέσει ένα γενικότερο πλαίσιο διαπαιδαγώγησης, στο οποίο, η διαχείριση των συγκρούσεων, είναι ομαδική, συνεργατική και με έμφαση στο τρίπτυχο υπευθυνότητα-ένταξη-επανόρθωση. Κι επειδή, οι διαδικασίες απόκτησης γνώσεων είναι ως επί το πλείστον κοινωνικές, το μεγαλύτερο μέρος της εισήγησης, αφορά τις ομάδες κοινωνικοποίησης και τη δυνατότητά τους να "αυτορρυθμίζονται" και να θέτουν πρότυπα/ στάνταρντς. Αναφερόμαστε στις λειτουργίες του "κοινωνικού ιστού" και στις βάσεις της φιλίας και της δικαιοσύνης που υπάρχουν στις πολιτικές, με την ευρεία έννοια, δράσεις των μελών των κοινοτήτων, οι οποίες τονίζουν συγκεκριμένες προτεραιότητες αλλά και πρακτικές επίλυσης των συγκρούσεων εντός των ομάδων, επειδή πρέπει να παραμείνουν συνεπείς ως προς τη δέσμευση του "ενταξιακού", έναντι του "απορριπτικού/ τιμωρητικού" χαρακτήρα. Στο παραπάνω "στυλ" διευθέτησης, που ονομάζεται "επανορθωτικό/ αποκαταστατικό", η "σύγκρουση" μπορεί να λειτουργήσει ως "(εκπαιδευτική) ευκαιρία", όπως, άλλωστε, προτείνουν οι επιστήμονες που ασχολούνται τα τελευταία 30 (σχεδόν) χρόνια με τις διαδικασίες της "ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων". Τέλος, αναφερόμαστε στη "σύγκρουση" και ως κίνδυνο διάσπασης του "κοινωνικού ιστού"...

Το ερώτημα όμως είναι: Κατά πόσο, τελικά, μπορούμε με συστηματικό και δομημένο τρόπο να διαχειριστούμε (αποτελεσματικά) τη σύγκρουση ή ακόμη και να επωφεληθούμε (συνειδητά) από αυτή;

Οι δομημένοι διάλογοι επίλυσης διαφορών σύμφωνα με τους κανόνες του "fair play"...

"Fair play" σημαίνει "καθαρό", δίκαιο παιχνίδι κι είναι όρος του ποδοσφαίρου που μπορεί να χρησιμοποιηθεί όμως και πιο γενικά. Η ηθική του "fair play", έχει να κάνει, με τη μη εκμετάλλευση, στην ουσία, μιας δύσκολης συγκυρίας που βρίσκει τον αντίπαλο, επομένως και με την επιδίωξη της "ξεκάθαρης" νίκης, ως ίσος προς ίσον, χωρίς όμως στην πραγματικότητα να υποχρεώνεται καμία πλευρά για την τήρησή αυτού του άτυπου "ηθικού κανόνα". Το "fair play", προφανώς είναι ένα άτυπο "συμβόλαιο", το οποίο τιμά και τις δυο πλευρές που το τηρούν...

Ποια είναι, ωστόσο, η σχέση του "fair play" με τις δομημένες διαδικασίες διαλόγου για την επίλυση διαφορών;

Ειρηνικά ...μυστικά! Από την εισήγηση του ΚΕ.Σ.Ο. για την "ειρηνική επίλυση συγκρούσεων στο σχολείο και στην οικογένεια"

Η πολλαπλότητα συμβουλών, αρκετές φορές, "μπερδεύει" τα άτομα που φροντίζουν για την ανατροφή των παιδιών. Το θέμα μας σε αυτήν τη εισήγηση ήταν η απλοποίηση και το πώς θα φτιάξουμε δομημένα πλαίσια για την ειρηνική επίλυση συγκρούσεων. 

Σε μια παρουσίαση 90 περίπου λεπτών την οποία ακολούθησε συζήτηση, επικεντρώσαμε λοιπόν, στα εξής θέματα:

• Πώς θα δημιουργήσουμε πλαίσια σεβασμού, ισότητας και υποστήριξης; Όταν έμπρακτα δίνουμε ευκαιρίες στα άτομα να ανακτήσουν την ανωτερότητά τους μετά από την επανόρθωση των βλαβών μιας σύγκρουσης. Έτσι καλλιεργείται η υπεύθυνη ανάληψη ευθυνών, αφού τα άτομα εξακολουθούν να έχουν κάτι να κερδίσουν. Όταν λοιπόν όλοι είναι ικανοποιημένοι, είναι το πιο πιθανό να τηρηθούν οι δεσμεύσεις αποκατάστασης.

Πώς βάζουμε κανόνες; "Κανόνες του χώρου" vs "κανόνες της ομάδας"

Ένα κατεξοχήν θέμα του εγκληματολόγου, είναι οι κανόνες, αφού οι παραβατικές συμπεριφορές (εντός και εκτός εισαγωγικών) και κυρίως τα εγκλήματα, αναφέρονται στην παραβίαση των ορίων που τίθενται από τους κανόνες και σε πιθανές κυρώσεις που πιθανόν την ακολουθούν. 

Οι κανόνες λοιπόν, μπορεί να είναι: τυπικοί ή άτυποι/ άγραφοι, παρωχημένοι ή σε ισχύ, να έχουν σχέση με τους χώρους ή με τις διαπροσωπικές σχέσεις, να είναι "ταμπού", απαραίτητοι ή απλά χρήσιμοι για την καλή συμβίωση και την πρόληψη των συγκρούσεων, να γίνονται αντιληπτοί ως "σκληροί νόμοι αλλά νόμοι", να είναι φαινομενικά αντιφατικοί μεταξύ τους κ.ά..* Το κοινό σημείο, όμως, μεταξύ των κανόνων είναι ότι, ο "κανόνας" είναι η άλλη όψη του νομίσματος των "δικαιωμάτων", γι΄αυτό δεν πρέπει να βλέπουμε εξαρχής με κακό μάτι τις έννοιες του "ελέγχου" και της "ρύθμισης".

Πόσο …«λάιτ» είναι τα προγράμματα «διαχείρισης συναισθημάτων» και «ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων» στο σχολείο;

Είναι, τα προγράμματα διαχείρισης συναισθημάτων στο σχολείο, …«λάιτ» ή/ και «επιφανειακά» στην πρόληψη της σχολικής βίας, σε σχέση με τις «βαθύτερες αιτίες» της βίας;

Ας ξεκινήσουμε από τις «βαθύτερες» αιτίες της βίας. Συμφωνούμε ότι η βία προβάλλεται περισσότερο από τα ΜΜΕ, ότι ζούμε σε μια «βίαιη»/ ανταγωνιστική κοινωνία, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό, ότι γενικά υπάρχουν ανισότητες και διακρίσεις, ότι κάποιες φορές υπάρχουν και «σκόπιμες» αποδόσεις των αιτιών της βίας σε ατομικό επίπεδο, προκειμένου να μην αναφέρονται οι κοινωνικές ευθύνες. Ακόμη κι αν όλα τα παραπάνω, απλοϊκά μπορεί να πιστεύουμε ότι δημιουργούν μια «προδιάθεση» στα παιδιά να γίνουν βίαια (σε όλα ή σε κάποια, αλλά αυτό θα ήταν άλλη συζήτηση), το ότι οι πράξεις αυτές συμβαίνουν στο σχολείο και όχι στο σπίτι ή το αντίθετο, προφανώς και επιτρέπει σε άλλους παράγοντες να εισέλθουν στη συζήτηση. Γι’ αυτό και προτιμούμε να λέμε ότι, τα προβλήματα αυτά οφείλονται τελικά, στην εξασθένηση του «κοινωνικού ελέγχου», του αισθήματος δηλαδή «κοινότητας», στη διάρρηξη των δεσμών «φιλίας» και της εγγύτητας…

Αρχικά όμως, οφείλουμε να καταστήσουμε «ξεκάθαρες», μερικές «λανθασμένες εντυπώσεις» σχετικά με τα προγράμματα στα οποία αναφερόμαστε, οι οποίες έχουν να κάνουν κυρίως με:

Η ηθική εκπαίδευση σε μια πιο «σύγχρονη» οπτική

Τα είδη των «σχολικών προβλημάτων»:

Τα προβλήματα βίας στο σχολείο, αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, «συμπτώματα», τα οποία οφείλονται κατά κύριο λόγο στην απώλεια της εμπιστοσύνης, της «εγγύτητας» και των συναισθημάτων «φιλίας».

Θα έλεγα, καλύτερα, ότι οι καθημερινές σχέσεις μας έχουν γίνει γενικότερα «τεχνικές»* αλλά και «αλλοτριωμένες»/ «αποξενωμένες». Κι εννοώ, μ’ αυτό, ότι, είναι πιθανό, αρκετές φορές, να μην βλέπουμε τον «άλλο» ως σύνολο, να απομονώνουμε δηλαδή, συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, δίνοντας με αυτόν τον τρόπο, περισσότερες πιθανότητες στην «απόρριψη», αντί για την «αποδοχή» του. Και αυτή η τάση μπορεί να παρουσιαστεί σαν ένα «φαύλος κύκλος»: καχυποψία- διαχωρισμός της θέσης- απώλεια εμπιστοσύνης κ.ό.κ., με συνέπειες τόσο στις ομάδες (σε κοινωνικό επίπεδο) όσο και στα άτομα (σε ψυχολογικό επίπεδο)…

Επιπλέον, φαίνεται ότι τα «τιμωρητικά μέτρα», που αναγκαζόμαστε να πάρουμε πιστεύοντας ότι θα επαναφέρουμε τον «έλεγχο», επιδεινώνουν περισσότερο αυτήν την κατάσταση καθώς, όχι μόνο δεν τελικά είναι κατάλληλα ώστε να επαναφέρουν την «τάξη» και την «πειθαρχία» (αφού ο φόβος δεν επιτυγχάνει, μακροπρόθεσμα, να πείσει τα άτομα σε σχέση με την ανάγκη των κανόνων), αλλά και κάνουν ανταγωνιστικό και αρνητικό το σχολικό κλίμα.

Μάλιστα, ακόμη κι αν ο αυστηρότερος «έλεγχος» και η «εποπτεία», φαίνεται ότι κάποιες φορές «λειτουργούν», δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι η βία ως φαινόμενο, παρουσιάζει την τάση να μετατίθεται σε πιο «αφύλακτα» περιβάλλοντα. Για παράδειγμα ο διαδικτυακός χώρος, είναι σαφώς λιγότερο πρόσφορος στον «έλεγχο» των ενηλίκων, σε σχέση με το σχολικό προαύλιο. Παράγει περισσότερες δυνατότητες στους δυνάμει «δράστες» αλλά και κάτι περισσότερο: την αμφιβολία σε σχέση με την «αθωότητα» του θύματος: «Εσύ, τι δουλειά είχες εκεί;»… Είναι πιο πολύπλοκα τα προβλήματα όταν, η εμπιστοσύνη μεταξύ μας, αντί να είναι δεδομένη, διαμεσολαβείται από «ερωτηματικά»...

Σχετικά με τα μέτρα πρόληψης γενικά…

Ας μιλήσουμε, όμως, για την «κλασική ηθική», μέσα από τον πλατωνικό μύθο, για το δακτυλίδι του Γύγη: «Εάν μπορούσες να γίνεις αόρατος, επιμένεις ότι δεν θα έκανες καμία «ανήθικη» πράξη;»…

Εκεί αναφέρεται  η «ηθική» εκπαίδευση, λοιπόν: τα άτομα να μην έχουν την πρόθεση να κάνουν το κακό, ακόμη και αν βρίσκονται σε (σχεδόν) «αφύλακτα» περιβάλλοντα.

Βέβαια, στη σημερινή εποχή, θα θεωρούταν αφελής, όποιος δεν έπαιρνε μέτρα προστασίας κι επέμενε να κινείται «ελεύθερα» σε «αφύλακτα» περιβάλλοντα. Ο προληπτικός έλεγχος είναι καλό να είναι εκεί, διότι πάντοτε θα υπάρχουν εξαιρέσεις στον κανόνα, απρόβλεπτες καταστάσεις και ατυχήματα…

Όμως, το θέμα μας εδώ, δεν είναι εάν και πώς θα καταργήσουμε ή θα εντείνουμε τον «έλεγχο», αλλά τι είναι αυτό που επιδιώκουμε όταν απευθυνόμαστε στους επιστήμονες; Να απαντάμε στη βία με μέτρα που θέτουν εξωτερικούς κανόνες, εξοντώνουν, τιμωρούν κι αποκλείουν τα άτομα ή να φτάνουμε στο άλλο άκρο, όντας αναγκασμένοι, για διάφορους λόγους, να συγκαλύπτουμε τα προβλήματα;

Προφανώς και μια, πιο «προσεκτική», απάντηση στη «βία», συνδυάζει (ή οφείλει να συνδυάζει) την «ένταξη» και την «επανόρθωση» με την αποκατάσταση των δεσμών «εμπιστοσύνης» και «φιλίας». Επομένως, απαιτείται να ανατρέξουμε στις «κλασικές αξίες» της εκπαίδευσης…

Ποια «ηθική» εκπαίδευση;

Αναμφίβολα, κάθε «ηθική» εκπαίδευση, έχει σαν αρχή της την πίστη, ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως καλός και ότι, με βάση αυτήν την καλοσύνη και την τάση για συντροφικότητα, μπορούμε να προσδοκούμε ότι θα γίνει δίκαιος (και υπεύθυνος).

Στόχος λοιπόν, της «ηθικής» είναι, αφενός να προωθήσει τη «φιλία», αφού, κατά τον Αριστοτέλη «οι πραγματικοί φίλοι δεν αδικούν ο ένας τον άλλο».

Στην πραγματικότητα, κάνουμε λόγο για την «ηθική» του να αποδεχόμαστε τους άλλους χωρίς να κρίνουμε, να παραμένουμε καλόπιστοι με τους ανθρώπους και να δίνουμε ουσιαστικές ευκαιρίες επανόρθωσης.

Αφετέρου, στόχος αυτής της «ηθικής» είναι να (ξανα)δει τον «άλλο» ως «σύνολο», με «τακτ», χωρίς να «σκαλίζει» συνεχώς για τυχόν «παραφωνίες», επιτρέποντας στα άτομα να διατηρούν την καλή εικόνα τους, ακόμη κι αν κάποιες συμπεριφορές τους έχουν προκαλέσει (περισσότερο ή λιγότερο ηθελημένα) δυσάρεστες συνέπειες.

Σε μια πιο σύγχρονη οπτική, φαίνεται ότι, μέσα από δομημένες διαδικασίες στις οποίες μπορούμε όλοι να εκπαιδευτούμε, έχουμε τη δυνατότητα να απλοποιήσουμε τις διαδικασίες « αποτελεσματικής επικοινωνίας» και «απονομής δικαιοσύνης», δίνοντας το λόγο στα άτομα, τις οπτικές τους, τα συναισθήματα, τις διαφορετικές βαρύτητες και προτεραιότητες τους**… Σε αυτές τις διαδικασίες, τα άτομα εξακολουθούν να έχουν αυτοπεποίθηση και να μπορούν να ελπίζουν στο «αμοιβαίο όφελος».

Τι θα έκανες αν ο καλύτερος φίλος σου έκανε κάποιο «λάθος»;

Κάποιους ανθρώπους τους δεχόμαστε, όπως λέμε, «με τα ελαττώματά τους». Τα παιδιά μας, τους γονείς, τα αδέρφια, τους φίλους. Για τη γενίκευση αυτής της …«ασυλίας» πρόκειται στην ουσία***.

Για «ηθική» του να συζητάμε ξεκάθαρα για τις συνέπειες των πράξεων, να επιδιώκουμε την ευθύνη και τη λογοδοσία εντός της ομάδας, ερευνώντας νέες εναλλακτικές, επιδιώκοντας να νιώθουμε «ασφάλεια» και να αποδίδουμε δικαιοσύνη χωρίς να διαρρηγνύουμε τους δεσμούς φιλίας κι εμπιστοσύνης.

Αυτή η «ηθική» εκπαίδευση μπορεί κάλλιστα να ενθαρρύνεται από τις σχολικές κοινότητες και να γίνεται σε αυτές η πρακτική της εφαρμογή, αφού σε αυτές τις ομάδες, αναμφίβολα, όλα τα μέλη ενδιαφέρονται για το καλό των παιδιών. Κι επειδή, μιλώντας για «σχολική βία», έχουμε στην πραγματικότητα να κάνουμε με συμπεριφορές που δεν έχουν για τα καλά εγκατασταθεί ως «παραβατικές», αφού εξακολουθεί να υπάρχει ο «κοινωνικός έλεγχος» της οικογένειας, έχουμε έναν ακόμη λόγο να προσπαθήσουμε πιο πολύ...

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.

__________

* (αυτό είναι, αρχικά, ουδέτερος όρος…)

**Η «ειρηνική επίλυση συγκρούσεων» και η «διαμεσολάβηση», είναι παραδείγματα δομημένων διαδικασιών που βασίζονται στη χρήση τεχνικών που μπορούν να διδαχτούν σε όλα τα άτομα.

***Σε άρθρα όπως αυτό, παρουσιάζουμε απλές ιδέες. Ισχύουν πάντοτε με τον όρο ότι κι ο αναγνώστης θα αναζητήσει αντίστοιχο υλικό, θα συγκρίνει, θα εμβαθύνει, θα συμπληρώσει κάτι… Επίσης, το ότι πιστεύουμε σε αυτές τις ιδέες, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν και επιφυλάξεις, περιορισμοί, κριτικές… Σαφώς όταν παρουσιάζουμε κάποιες προτάσεις, δεν επιδιώκουμε ότι θα αλλάξουν από τη μια μέρα στην άλλη οι κοινωνικές πρακτικές κι οι «κοσμοθεωρίες», αξίζει, ωστόσο, να δοκιμάζουμε κάποιες από αυτές…

Μπορούμε να νιώθουμε μόνο ευχάριστα συναισθήματα;

Μπορούν να λεχθούν πολλά  για την προσωπική ευτυχία, τη σημασία των θετικών σκέψεων και συναισθημάτων και τη δύναμη της αισιοδοξίας σε επίπεδο …πεποιθήσεων. Όλα αυτά, έχουν βέβαια σημαντικό ρόλο στο να μας κάνουν καλύτερους, βελτιώνοντας τον τρόπο που κατανοούμε τον εαυτό μας, τον τρόπο που προσαρμοζόμαστε στις διάφορες καταστάσεις, την ανάπτυξη των κλίσεων και των δεξιοτήτων μας. Όμως, η ευτυχία, η ευχαρίστηση, η επιτυχία και οι σχετικοί «ευσεβείς πόθοι» μας, είναι υποθέσεις, τελικά, ατομικές;

Θέλω με αυτό να πω, ότι ψάχνουμε, τελικά, σε βάθος για τα συναισθήματα, τη δύναμη, τα κίνητρα και τι βρίσκουμε; Νευρώνες του εγκεφάλου, διαδικασίες που έχουν να κάνουν με χημεία και βιολογία… Ας αλλάξουμε, για λίγο, επίπεδο ανάλυσης: όλες οι προσεγγίσεις μας θα πρέπει, καταρχάς, να λαμβάνουν υπόψη ότι, «εκ φύσεως», είμαστε όντα «κοινωνικά» και «πολιτικά», δηλαδή ότι, πάνω απ’ όλα, έχουμε την ανάγκη να επικοινωνούμε, να συναναστρεφόμαστε, να έχουμε συντροφιά, να κρίνουμε, να συγκρινόμαστε, να πείθουμε…

Η μάθηση της υπευθυνότητας στο σχολείο και στην οικογένεια

Η μάθηση της υπευθυνότητας είναι η μάθηση η οποία έχει ως στόχο, τα παιδιά να γίνουν ανεξάρτητα και υπεύθυνα, εσωτερικεύοντας τις ηθικές αξίες και τους κανόνες. Πρόκειται για την ενθάρρυνση των παιδιών να δρουν αυτόνομα, σε ένα κλίμα εμπιστοσύνης και σεβασμού, όπου λαμβάνεται υπόψη η γνώμη τους.

Εξαιτίας αυτής της προτεραιότητας, της προτεραιότητας δηλαδή της εσωτερίκευσης σε αντιδιαστολή με την απλή υπακοή, οι ετερόνομες/ «αυταρχικές» μέθοδοι, ατονούν στα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα, επειδή δεν βοηθούν τα παιδιά να κάνουν τους κανόνες «μέρος της προσωπικότητας τους». Όλοι καταλαβαίνουμε γιατί, όταν ο κανόνας τηρείται υποχρεωτικά, εξαιτίας του φόβου, δεν τηρείται σχολαστικά.

Τα παιδιά λοιπόν, μπορούν να κατανοήσουν τις πράξεις τους από τις συνέπειές τους, αλληλεπιδρώντας «ίσοις όροις» με τους ενηλίκους του περιβάλλοντος τους.

Η ασφάλεια στο σχολείο, σε σχέση με τους στόχους της διδασκαλίας και της αγωγής

Έχουμε παρεξηγήσει τη σημασία της «ασφάλειας» στο σχολικό περιβάλλον. Και σε μεγάλο βαθμό, αυτό οφείλεται στο ότι έχουμε γενικές, αφηρημένες ή / και στερεοτυπικές απόψεις για τους ειδικούς (ψυχολόγους, εγκληματολόγους, κοινωνιολόγους και όλους τους «-λόγους», γενικά), τους ρόλους τους, τα επιστημονικά τους αντικείμενα.

Θα ξεκινήσω με ένα παράδειγμα. Σε μια εισήγηση, πριν από λίγο καιρό, κάποιος έμπειρος και συμπαθής εκπαιδευτικός, παραπονέθηκε έντονα ότι, εξηγώντας τα μέτρα πρόληψης και διαχείρισης των συγκρούσεων στο σχολείο, δεν του έδωσα κάποια σαφή λύση σχετικά με το τι πρέπει να κάνει ο εκπαιδευτικός όταν προκύψει ένα πολύ σοβαρό περιστατικό βίας, τραυματισμού ή/ και εκβιασμού στο σχολείο. Η διαχείριση μιας τέτοιας κατάστασης ωστόσο, είναι προφανές ότι έχει ξεφύγει από τις δυνατότητες και το ρόλο, όχι μόνο του εκπαιδευτικού, αλλά και του (σχολικού) ψυχολόγου, αφού, όπως είναι επόμενο, στην περίπτωση της σωματικής βλάβης, επεμβαίνει η αστυνομία κι ο εισαγγελέας, γίνονται μηνύσεις, ενώ, οι εμπλεκόμενοι στο περιστατικό, είτε το έχουν ξεχάσει είτε έχουν δώσει συνέχεια, είναι πιθανόν να ξανασυναντηθούν μετά από ένα-δυο χρόνια στο δικαστήριο…

Επανέρχομαι και πάλι στο ζήτημα της «ασφάλειας». Το ότι οι έρευνες μας λένε ότι δεν υπάρχουν σοβαρά προβλήματα βίας και εκφοβισμού στα ελληνικά σχολεία, ότι δεν υπάρχουν συμμορίες ανηλίκων κι ότι ο κοινωνικός έλεγχος συγκρατεί ακόμη τα επίπεδα βίας, δεν σημαίνει ότι, ως «ειδικοί», επαναπαυόμαστε στις στατιστικές. Επίσης, από την άλλη πλευρά, όλοι συναισθανόμαστε τη μεγάλη ευθύνη που έχουν οι εκπαιδευτικοί στο σχολείο, σχετικά με τη φυσική ασφάλεια των παιδιών, σε αναλογία με τα «βασικά», αν μου επιτρέπεται, «μέσα» που διαθέτουν: όσον αφορά γνώσεις, προσωπικό και υποδομές για πρώτες βοήθειες, διάγνωση και αντιμετώπιση κάθε είδους ιδιαιτερότητας των μαθητών ή/ και «μέτρα πειθαρχίας», τα οποία μπορούν άμεσα και με «μαγικό», σχεδόν, τρόπο, να επαναφέρουν την «τάξη».

Το ότι συναισθανόμαστε όλοι αυτήν την ευθύνη, δεν σημαίνει ότι το σχολείο πρέπει να γεμίσει με ειδικευμένους και περαιτέρω εξειδικεύσεις των ειδικευμένων ειδικών… Αλίμονο αν με το πρόσχημα της «ασφάλειας», καταργούσαμε, προληπτικά, κάθε ελεύθερη κι αυθόρμητη πράξη της παιδικής ηλικίας. Σημαίνει καταρχάς, ότι πρέπει να αντιληφθούμε τους ρόλους μας και να ενθαρρύνουμε ο ένας τον άλλον σε αυτούς, αποκαθιστώντας το σεβασμό και την εμπιστοσύνη.

Οι σύγχρονες παιδαγωγικές μέθοδοι, προτείνουν τη βελτίωση της συνεργασίας, την υποβοηθητική σχέση εκπαιδευτικών και μαθητών, την ενθάρρυνση  των πρωτοβουλιών και την καλλιέργεια των ιδιαίτερων δεξιοτήτων του κάθε, διαφορετικού, ατόμου, τις ανοιχτές οπτικές, την ένταξη απέναντι στην τιμωρητικότητα. Συνεπώς, προς αυτήν την κατεύθυνση κινούνται και οι παρεμβάσεις των ειδικών, που έχουν, σε μεγάλο βαθμό, να κάνουν, με την αποκατάσταση των σχέσεων και των λειτουργιών (όπως η υπευθυνότητα και ο κοινωνικός έλεγχος) εντός των (σχολικών κι όχι μόνο) κοινοτήτων. Στην πραγματικότητα, δεν τίθεται θέμα σύγκρισης ανάμεσα στο τώρα και στο «παλαιότερα», άλλωστε οι παιδαγωγικές ιδέες εξελίσσονται όπως και η κοινωνία: κάποιοι, ωστόσο, εξακολουθούν να πιστεύουν ότι το σχολείο θα λειτουργούσε καλύτερα εάν υπήρχε λιγότερη «δημοκρατία» (και περισσότερη «πειθαρχία») σ’ αυτό. Η γνώμη μου είναι ότι, δεν χρειάζεται ούτε λιγότερη, ούτε και περισσότερη «δημοκρατία» απ’ όση ήδη υπάρχει. Μάλιστα, σε σχέση με την απλή πειθαρχία, θα ήθελα να προσθέσω ότι αυτή βασίζεται στην υπακοή κανόνων, οι οποίοι παραμένουν «εξωτερικοί» προς τα άτομα, ενώ οι διαδικασίες που προωθούν την εσωτερίκευση των κανόνων (όπως ο διάλογος και οι συζητήσεις για τα δικαιώματα, η επανόρθωση και η ανάληψη ρόλων), είναι εκείνες που εγγυώνται ότι τα άτομα θα τηρούν τους κανόνες (της ομάδας), «ως μέρος της προσωπικότητάς τους». Στόχος λοιπόν, της αγωγής είναι να καλλιεργήσει άτομα «υπεύθυνα, αυτόνομα και καλά».

Σε ένα πλαίσιο όπως αυτό που περιγράψαμε, σε ποιο βαθμό, μπορεί, ο εκπαιδευτικός, εάν κληθεί να παίξει και το ρόλο «αστυνομικού», «φύλακα», «ντετέκτιβ», «ανακριτή»…, θα μπορέσει να φέρει αποτελεσματικά εις πέρας τα εκπαιδευτικά του καθήκοντα; Πώς θα έρθει κοντά στους μαθητές, θα αναπτύξει σχέση εμπιστοσύνης και κλίμα συνεργασίας κι αλληλοβοήθειας μέσα στην τάξη, ώστε να μεταδώσει τις γνώσεις του, να προωθήσει την κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητά των μαθητών, να αναδείξει τα «κρυμμένα τους προσόντα»;

Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι, ο φίλτατος εκπαιδευτικός, που μου ζήτησε να του …«διδάξω» ανακριτικές μεθόδους της εγκληματολογίας, τονίζοντας ότι τα προβλήματα βίας στο σχολείο είναι, κάποιες φορές, πιο σύνθετα και σοβαρά απ’ όσο οι «μεγάλοι» θέλουμε να πιστεύουμε, το έκανε με καλές προθέσεις, όντας σίγουρος ότι έχει και την εμπειρία και την διάθεση να υποστηρίξει τους μαθητές του, να τους παρέχει ασφάλεια και βοήθεια. Όμως, εάν ακολουθήσουμε μια πολιτική πρόληψης, η οποία, θα αντιμετωπίζει τους μαθητές ως δυνάμει παραβάτες, εκφοβιστές, εκβιαστές… κτλ κι όλους τους γονείς, ως υποψήφιους γονείς θυμάτων είτε γονείς «θυτών», τότε ποια θα είναι τα όρια των κοινωνικών μας ρόλων, ποια η συμβολή μας στην ανάδειξη των θετικών όψεων των μαθητών και σε πιο επίπεδο θα παρέχουμε, τελικά, «ασφάλεια» στο σχολικό περιβάλλον;

Είμαι της γνώμης ότι η ψύχραιμη ενημέρωση είναι καλύτερη από το να αναζητούμε τους ειδικούς μόνο σε εμφανίσεις που ακολουθούν τα δυσάρεστα κι ακραία γεγονότα, καθώς σε εκείνες τις περιπτώσεις οι ειδικοί έχουν ρόλο αναλυτικό κι όχι προληπτικό. Κι είμαι πεπεισμένη, ότι, η ασφάλεια που στην πραγματικότητα έχουμε κατά νου, δεν αφορά κάτι παραπάνω από την ασφάλεια του σεβασμού και της ελεύθερης έκφρασης: το να είναι κάποιος ο εαυτός του χωρίς να περιθωριοποιείται για την οικονομική του κατάσταση, το φύλο του, το χρώμα του, τις ιδέες του, τις επιδόσεις του… Εάν επιδιώξουμε όλοι αυτήν την ασφάλεια, τότε η «άλλη» ασφάλεια, δηλαδή της σωματικής ακεραιότητας, είναι δεδομένη. Κι αυτό είναι ένα «συμβόλαιο» συνεργασίας μεταξύ ενηλίκων κι ανηλίκων, κι όχι μια (ακόμη) αιτία ανταγωνισμών, διαχωρισμών και σχέσεων εξουσίας…

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος- εγκληματολόγος

______

Σε αυτό το ιστολόγιο, σχετικά είναι τα άρθρα, «Λάθη που κάνουν οι γονείς επιδιώκοντας την ασφάλεια των παιδιών στο σχολείο», Χ.Κ. Μάιος 2015 και «Προσδοκίες που δεν αντιστοιχούν στην πραγματικότητα σε σχέση μετα παιδιά», όπως πάντα «Σε επίπεδο πεποιθήσεων….»

Μια "αδομητη" διδασκαλία...

Πώς γίνεται να διδασκουμε με συστηματικο τρόπο, διατηρώντας παράλληλα αμειωτο το ενδιαφέρον των ακροατων, ιδιαίτερα οταν πρόκειται για παιδιά;

Ο καθένας επιστρατευει διαφορετικες μεθόδους `η συνδυασμούς μεθόδων ανάλογα με τις απόψεις του σχετικά με το ποιες, τελικα, λειτουργούν στην πραξη. Σε κάθε περίπτωση, τα συγχρονα επιστημονικά δεδομένα, προτείνουν το συνδυασμό μεθοδων: ατομικη με ομαδική εργασία, εργασίες ανοικτων και κλειστων απαντησεων, παρακολουθηση οπτικοακουστικου υλικου, βιωματικα έργα...

Ωστοσο, υπαρχει κι ενας διαφορετικός, λιγακι πιο "αδομητος" τρόπος,  ο οποιος "φρεσκαρει", κατά τη γνώμη μου, τόσο τη σχεση μας με το ακροατήριο, όσο και το ενδιαφέρον για το αντικείμενο διδασκαλίας.