Ο σημαντικός ρόλος των παππούδων και τα θέματα οριοθέτησης των παιδιών

Οι παππούδες, αποτελούν μια επιπλέον πηγή ανιδιοτελούς αγάπης και αφοσίωσης στη ζωή μας, αφού είναι κάτι σαν «δυο φορές γονείς μας»... Έχω την τύχη, να έχω ζήσει με τους τέσσερις παππούδες μου και μια προγιαγιά, που μπορώ να θυμάμαι… Το να ξεκινάς τη ζωή σου με τόσα πρόσωπα αναφοράς, σου δίνει, τελικά, την ευκαιρία, να ακούς διαφορετικές γνώμες, να γνωρίζεις καλύτερα τον εαυτό σου και την …προέλευση αρκετών χαρακτηριστικών της προσωπικότητας σου, να νιώθεις μοναδικός-ή και αποδεκτός-ή και γενικότερα, συμβάλλει στην αυτοπεποίθηση!

Οι σύγχρονες οικογένειες, έχουν διαφορετική μορφή και παραδόσεις από τις εκτεταμένες οικογένειες του παρελθόντος. Ωστόσο, ο ρόλος των παππούδων, εξακολουθεί να λειτουργεί συμπληρωματικά στη διαπαιδαγώγηση και στα πρότυπα που χρειάζονται τα παιδιά για να μεγαλώσουν ισορροπημένα. Σημαντικό σημείο αυτής της μοναδικής σχέσης είναι, η κάθε πλευρά να γνωρίζει το διαφορετικό ρόλο της.

Τελικά, πώς καλλιεργούνται οι επιθυμητές συμπεριφορές;

Πρώτα απ' όλα, ως "επιθυμητές συμπεριφορές", θα αναφερθούμε, γενικά, στις συμπεριφορές εκείνες, οι οποίες, διευκολύνουν την κοινωνική αλληλεπίδραση και τη συνεργασία και περιλαμβάνουν την υπευθυνότητα, τις δεξιότητες και τις θετικές στάσεις που προωθούν την καλή επικοινωνία, την αυτοπειθαρχία και την αυτορύθμιση των ατόμων.
Ξεκινώντας από την προϋπόθεση της "οριοθέτησης", δηλαδή, το στόχο τήρησης των απαραίτητων εκείνων κανόνων που διέπουν τις διαπροσωπικές σχέσεις και με απώτερο στόχο να προσεγγίσουμε την (αυτο)εκπλήρωση των δυνατοτήτων αυτονόμησης των παιδιών, ένα είναι το σίγουρο: ότι, οι επιθυμητές συμπεριφορές, καλλιεργούνται όταν επικεντρωνόμαστε στις "μεσότητες", παρά όταν προσπαθούμε με "υπερβολές" να καλύψουμε "ελλείψεις" (ή το αντίστροφο). Παρακάτω, θα δούμε πώς...

Θα ανοίξουμε,όμως, εδώ, μια σύντομη παρένθεση.

Αυτό το (υπερ)απλουστευτικό σκεπτικό της "αντιστάθμισης/ αναπλήρωσης", φαίνεται, ότι δεν αφορά μόνο τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών αλλά και τις συμπεριφορές μας ως ενηλίκους γενικότερα. Θα παραθέσω μερικά παραδείγματα:

Πώς να λέμε «όχι» και «μη»; Ένα άρθρο για την απαγόρευση στα παιδιά

Από την ώρα που ξεκινούν να περπατούν και να αυτονομούνται, ανεβαίνοντας σκάλες, η κάθε μέρα με τα παιδιά περιλαμβάνει ένα σωρό απαγορεύσεις! Κάποιες από αυτές, είναι πολύ σοβαρές και ζωτικής σημασίας και κάποιες άλλες, είναι περισσότερο προληπτικού χαρακτήρα. Κάποιες από αυτές, σχετίζονται με τη συμπεριφορά των παιδιών σε ορισμένα πλαίσια και κάποιες άλλες είναι πιο γενικές. Κάποιες, είναι πιο εύκολη υπόθεση και κάποιες άλλες, πιο δύσκολη...

Πόσο εύκολο είναι, τελικά, να λέμε «όχι» και «μη»; Σε ποιες ηλικίες μπορούμε να μιλάμε για όρια και πώς θα αποφύγουμε τις περισσότερες συγκρούσεις, εκπαιδεύοντας, μέσα από τις απαγορεύσεις, τα παιδιά;

Σε αυτό το άρθρο, παρουσιάζονται 7 απλοί κανόνες για τις …απαγορεύσεις!

Γιατί είναι απαραίτητα τα όρια;

Επειδή, με τα όρια μπορούμε να συνεννοούμαστε, να περνάμε όλοι καλά με τις ελάχιστες υποχωρήσεις, να προλαμβάνουμε τις συγκρούσεις και τις δύσκολες σχέσεις. Το να γνωρίζουμε τα πλαίσια στα οποία κινούμαστε, μας κάνει υγιείς και περισσότερο ευχαριστημένους με αυτά που πετυχαίνουμε. Επίσης, μας εισάγει στις απαιτήσεις που έχουν οι άλλοι από μας, κάποιες από τις οποίες, περιλαμβάνουν αξίες που στη συνέχεια θα εσωτερικεύσουμε, ενώ κάποιες άλλες, ίσως, δεν είναι τίποτα άλλο, παρά κομμάτια «ρόλων»…

Και πώς μπορούμε να πούμε «όχι» και «μη» κι αυτό να έχει εκπαιδευτική αξία;

Tablet στο σχολείο: "υπέρ" ή "κατά";

Η αλήθεια είναι ότι, πολύ συχνά, οι αλλαγές, μας βρίσκουν κάπως αμήχανους στο να εκμεταλλευτούμε άμεσα τα θετικά τους στοιχεία, με αποτέλεσμα να περιοριζόμαστε μόνο σε διαλόγους που καταλήγουν σε "υπέρ" ή "κατά", τα οποία, κάθε άλλο παρά προετοιμάζουν "γέφυρες" για πιο δημιουργικούς συνδυασμούς που θα αξιοποιούν ευκαιρίες ταυτόχρονα με το να διαχειρίζονται μελλοντικούς "κινδύνους"... Κάπως έτσι φαίνεται ότι είναι τα πράγματα και στην περίπτωση που εξετάζουμε εδώ.

Σε αυτό το άρθρο λοιπόν, παρουσιάζουμε μια προσωπική άποψη, η οποία αναφέρεται στη χρήση των τεχνολογικών μέσων και περισσότερο του "tablet" στα σχολεία. Αφορά κυρίως τα παιδιά που πηγαίνουν στο δημοτικό σχολείο και απαντά σε απορίες γονέων.

Βία ασκούν μόνο εκείνοι που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Πανελλήνια Ημέρα Κατά της Βίας στο Σχολείο η 6η Μαρτίου. 

Ας δούμε όμως, ορισμένους "μύθους" που εξακολουθούν να υπάρχουν σχετικά με τη βία στο σχολείο...

• Όλες οι μορφές βίας στο σχολείο είναι ..."bullying": Μύθος! Ο "εκφοβισμός" αποτελεί μια συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία η βία ασκείται επανειλημμένως, κλιμακώνεται χωρίς να υπάρχει πρόκληση και οι ρόλοι "δράστης" και "θύμα" τείνουν να παγιώνονται. Ο "εκφοβισμός" συνδυάζει όλες τις μορφές βίας (λεκτική, σωματική, ψυχολογική, βανδαλισμούς προσωπικών αντικειμένων) αλλά δεν ισχύει το αντίστροφο: δηλαδή,

"Καρέκλα της σκέψης": οι μύθοι, οι αλήθειες και οι εναλλακτικοί τρόποι διαχείρισης κρίσεων

Τι σημαίνει το να βάλω ένα παιδί στην "καρέκλα της σκέψης"; Επιτρέπεται ή απαγορεύεται; Ποιοι μπορούν να εφαρμόσουν αυτό το μέτρο και σε ποιες ηλικίες παιδιών; Πόση διάρκεια πρέπει να έχει αυτή η προσωρινή απομάκρυνση του παιδιού; Το παιδί πώς νιώθει; Τι αποτελέσματα έχει αυτό το μέτρο; Πώς θα του εξηγήσουμε τι θα πρέπει να κάνει εκεί;

Υπάρχουν ικανοποιητικά τεκμηριωμένες με επιχειρήματα απαντήσεις τόσο "υπέρ" όσο και "κατά" της περίφημης "καρέκλας της σκέψης". Σε γενικές γραμμές,

Πώς βάζουμε κανόνες; "Κανόνες του χώρου" vs "κανόνες της ομάδας"

Ένα κατεξοχήν θέμα του εγκληματολόγου, είναι οι κανόνες, αφού οι παραβατικές συμπεριφορές (εντός και εκτός εισαγωγικών) και κυρίως τα εγκλήματα, αναφέρονται στην παραβίαση των ορίων που τίθενται από τους κανόνες και σε πιθανές κυρώσεις που πιθανόν την ακολουθούν. 

Οι κανόνες λοιπόν, μπορεί να είναι: τυπικοί ή άτυποι/ άγραφοι, παρωχημένοι ή σε ισχύ, να έχουν σχέση με τους χώρους ή με τις διαπροσωπικές σχέσεις, να είναι "ταμπού", απαραίτητοι ή απλά χρήσιμοι για την καλή συμβίωση και την πρόληψη των συγκρούσεων, να γίνονται αντιληπτοί ως "σκληροί νόμοι αλλά νόμοι", να είναι φαινομενικά αντιφατικοί μεταξύ τους κ.ά..* Το κοινό σημείο, όμως, μεταξύ των κανόνων είναι ότι, ο "κανόνας" είναι η άλλη όψη του νομίσματος των "δικαιωμάτων", γι΄αυτό δεν πρέπει να βλέπουμε εξαρχής με κακό μάτι τις έννοιες του "ελέγχου" και της "ρύθμισης".

Να βλέπουμε τα παιδιά εξατομικευμένα. Αλλά ...πόσο εξατομικευμένα; (Μερικές απαντήσεις μέσα από την πράξη*)

Το να βλέπουμε τις ανάγκες και τα ενδιαφέροντα των παιδιών εξατομικευμένα, ως ξεχωριστές δηλαδή προσωπικότητες, είναι ένα στοιχείο που προστίθεται ώστε να καλύψει τα "κενά" των "παραδοσιακών" εκπαιδευτικών συστημάτων. Το σύγχρονο σχολείο, στοχεύει τελικά στη γενική προκοπή όλων των μαθητών, με έμφαση στην κοινωνική ένταξη τους. Πρόκειται γι' αυτό που αποκαλούμε με τον κλασικό όρο "αγωγή" και το οποίο έχει ως στόχο να κάνει τα άτομα "αυτόνομα, υπεύθυνα και καλά". Αυτή η συνολική καλλιέργεια, περιέχει το ξεδίπλωμα όλων των θετικών πτυχών της προσωπικότητας των ανηλίκων, αφού ενθαρρύνεται, τελικά, η "διαφορετικότητα". Αυτός όμως ο στόχος, δύναται να επιτευχθεί με την παραγωγή των κατάλληλων συνθηκών και δίνοντας περισσότερο έμφαση στο βίωμα της "ομάδας" και της "κοινότητας". Η παιδαγωγική λοιπόν, αποτελώντας μια από τις σύγχρονες επιστήμες, χρησιμοποιεί τα συμπεράσματα των επιστημών του ανθρώπου σε συνδυασμό με τις θεωρίες της μάθησης, ώστε να παρέχει ολοκληρωμένη εκπαίδευση στα νεαρά μέλη της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικοποίησης τους και της ηθικής τους ανάπτυξης.

Αναφερόμαστε όμως στο άρθρο αυτό, στις εκπαιδευτικές διαδικασίες που πραγματοποιούνται κατεξοχήν στα δομημένα πλαίσια κοινωνικοποίησης, στα σχολικά δηλαδή περιβάλλοντα, κι αυτό επειδή στην οικογένεια, η εξατομικευμένη φροντίδα προκύπτει πιο "φυσικά" και "αυθόρμητα", δηλαδή ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, τη θέση του στην οικογένεια, το ταμπεραμέντο του, τις πεποιθήσεις των γονέων και τους γονεϊκούς τύπους... Με ανάλογο τρόπο, επιλύονται εντός της οικογένειας, τα μικρά "προβλήματα" που μπορεί να υπάρξουν σε κάποιο στάδιο της ανάπτυξης, με περισσότερη ή λιγότερη βοήθεια από ειδικούς, εντός κι εκτός εισαγωγικών... Στην οικογένεια όμως, αυτή η προσπάθεια, δεν συστηματοποιείται ούτε αξιολογείται, επομένως θα ήταν πολύ διαφορετικός ο τρόπος με τον οποίο θα δίναμε κατευθύνσεις σχετικά με τα μοντέλα επικοινωνίας και την οριοθέτηση (επειδή η οριοθέτηση είναι η άλλη πλευρά αυτής της "ελαστικότητας" που παρουσιάζουμε εδώ), των παιδιών.

Εξακολουθούν να υπάρχουν ωστόσο, τα εξής κοινά, "αντικειμενικά" στοιχεία: ότι τα παιδιά δεν είναι ολοκληρωμένες, αλλά "υπό διαμόρφωση" προσωπικότητες και ο ενήλικος είναι τελικά ο υπεύθυνος των αποφάσεων για λογαριασμό τους, παρόλο που λαμβάνει υπόψη τη γνώμη τους, αλλά και ότι, παρόλο που ζουν και στη δική τους (παράλληλη) "κοινωνία", θα πρέπει μελλοντικά να επικοινωνούν σύμφωνα με τους κώδικες που μοιραζόμαστε όλοι, ότι οι βάσεις της συνεργασίας που μπορούμε να εξασφαλίσουμε από τα παιδιά είναι ανάλογες με την ηλικία τους και ότι, οι απαιτήσεις μας σχετικά με τα θέματα των κανόνων, θα πρέπει να είναι αντιστρόφως ανάλογες με την ηλικία τους (δηλαδή, στις μικρές ηλικίες μπαίνουν οι απόλυτοι κανόνες και η διαδικασία αυτή είναι αναγκαστικά ετερόνομη, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες, οι κανόνες ερμηνεύονται ως κανόνες που διέπουν τις διαπροσωπικές σχέσεις, είναι επομένως πιο σχετικοί...)

Κάνοντας λοιπόν λόγο για (συστηματικά) εξατομικευμένες προσεγγίσεις, εννοούμε ότι, με τον ίδιο τρόπο που ο μαθητής αξιολογείται, δηλαδή με βάση τις ατομικές του επιδόσεις και με σκοπό να καταστήσουμε εμφανείς τις ενδεχόμενες "αδυναμίες" του και να συμβολίσουμε την ατομική πρόοδο του για τη βελτίωσή τους, ανάλογα θα πρέπει να σχεδιάζουμε (και να αξιολογούμε) τις παρεμβάσεις μας ως ειδικών, ώστε να προσφέρουμε ξεχωριστή φροντίδα, σε όλα τα επίπεδα, στη διδασκαλία.
Επιπροσθέτως, οι ειδικοί ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί που συνεργάζονται με σχολεία, αυτού του είδους τη διαμεσολάβηση επιδιώκουν, δηλαδή την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ παιδιών και ενηλίκων, προσπαθώντας να επιστήσουν την προσοχή των εκπαιδευτικών, όχι μόνο στα μαθησιακά θέματα αλλά και σε επιπλέον ανάγκες, ψυχολογικές ή/και συναισθηματικές, κοινωνικές κτλ.. Μάλιστα, τα μοντέλα που στοχεύουν στην εφαρμογή ειδικών παρεμβάσεων, θέτουν νέα πρότυπα όσον αφορά τη συνεργασία, την εγγύτητα και την ενεργητική ακρόαση, τα οποία δεν περιορίζονται σε κάθετο επίπεδο, αλλά προωθούν την ισότιμη σχέση μεταξύ ενηλίκων κι ανηλίκων όντας, σε αρκετές περιπτώσεις, μαθητοκεντρικά.

Όμως, πόσο πρέπει να προχωρά αυτή η ανάλυση, ώστε να διατηρούμε τις ισορροπίες;

Πόση "πειθαρχία" και πόση "δημοκρατία" χρειάζονται τα παιδιά;

Όταν ζηταμε τη γνώμη του "ειδικού" σχετικά με ένα θέμα, δεν λαμβάνουμε υπόψη τη γνώμη αυτή ξεκινώντας σε "λευκό χαρτί". Θέλω με αυτό να πω ότι, ο καθένας έχει τις δικές του, περισσότερο η λιγότερο "απλοικες", θεωρίες, αντιλήψεις, εμπειρίες... Θεωρίες οι οποίες μπορεί να έχουν και επιστημονική βάση. Ωστόσο, αυτό που περιμένουμε από τον ειδικό είναι, είτε να εντοπίσει μια κρυμμένη αξία, είτε να δώσει την ισορροπία, είτε να προτεινει ένα πλαίσιο κατανόησης και αναφοράς σε αυτές τις "θεωρίες".

Οι ιδέες εξελίσσονται, έρχονται, φεύγουν, επανέρχονται, επανεπενδυονται...

"Αρνητισμός" και παιδιά, μέρος δεύτερο: σε επίπεδο συμπεριφοράς

Στην προηγούμενη ενότητα, υπό τον τίτλο "αρνητισμός", αναφερθήκαμε σε αρνητικές σκέψεις ή/ και πεποιθήσεις, που αφορούν τους ενηλίκους και τα παιδιά. 
Ωστόσο, ο "αρνητισμός"*, μπορεί να εκφράζεται και σε επίπεδο συμπεριφοράς. 
Αυτή η ενότητα, αφορά τα παιδιά: δηλαδή, τις περιπτώσεις στις οποίες, το παιδί φαίνεται σαν να μην ακούει, να μην πειθαρχεί... Η αλήθεια όμως είναι, ότι η φράση αυτή είναι αρνητικά διατυπωμένη και είναι πιθανό να προκαταβάλλει αρνητικά τους ενηλίκους. Στην ουσία, πρόκειται για μια σχέση συνεργασίας, όπου ο "αρνητισμός" από την πλευρά του παιδιού είναι ένα πιθανό εμπόδιο της. 
Θα πρέπει λοιπόν, πρώτα απ' όλα, να βεβαιωθούμε ότι, ως ενήλικοι, νιώθουμε και δείχνουμε τη συνεργατική μας διάθεση στα παιδιά, χωρίς να χρησιμοποιούμε ψέματα και απειλές, ως καλό παράδειγμα. Θα αναφερθούμε επίσης στο θέμα της "οριοθέτησης" και στο πώς μπορούμε να γίνουμε ακόμη πιο συνεργάσιμοι και αποτελεσματικοί. 

Παιδιά και όρια, μέρος δεύτερο

Το θέμα δεν είναι τα όρια για τα όρια,

αλλά η διαδικασία οριοθετησης ως εφοδιο ζωής

Μερικες φορές, δινουμε τόση σημασία στην "οριοθετηση" των παιδιών, σαν να επροκειτο να μείνουν για πάντα παιδιά! Θέλω να πω, οτι η διαδικασία οριοθετησης ειναι δυναμική κι οχι στατική, καθώς τα παιδιά μέρα με τη μέρα μεγαλώνουν, αλλάζουν και "κερδίζουν" τις ελευθερίες τους... συνεπώς πρόκειται ακριβώς για το αντίθετο!

Παιδιά και όρια, μέρος πρώτο

Η αγάπη είναι καλή, η αφοσίωση καλύτερη.

Το γνωρίζουμε αλλά και το νιωθουμε: τα παιδιά δοκιμάζουν πολλές φορές τα όρια που θετουμε. Αυτή η μοναδική, γλυκιά σχέση, χρειάζεται επιμονή κι υπομονή, χρειάζεται σταθερότητα και μετρο από την πλευρά του ενηλικου.

Το "στοίχημα" είναι να μην παρασυρθουμε απο την παιδική ψυχολογία. Ο παιδικος κόσμος εχει διαφορετικά φίλτρα. Τα παιδιά λενε ψέματα, είναι εγωκεντρικα, νιωθουν τα πάντα στον υπερθετικο βαθμό, αναζητούν την προσοχή μας.
Ομως είναι παιδιά...