Η «ψευδαίσθηση» ως κίνητρο για δράση και η δημιουργική ζωή…

Εισαγωγικά

Μερικές φράσεις, όταν ερχόμαστε για πρώτη φορά σε επαφή μαζί τους, μοιάζουν σαν να έχουν ενώσει σε ένα, όλα τα τραγούδια που σιγομουρμουρίζαμε χωρίς να τα έχουμε ποτέ ακούσει… Από μια πρόσθεση μπορεί να προκύψει αφαίρεση, αλλά μερικές φορές κι από την αφαίρεση μπορεί να προκύψει πρόσθεση…

Διαβάζοντας με πολλή προσοχή το «Δυσσέας, Οδοιπορικό μνήμης» του Αργύρη Ελληνικού, για τις ανάγκες της εκδήλωσης «Βραδιά Λογοτεχνίας» στα Πολιτικά, ανακάλυψα θησαυρούς που αξίζει να μοιραστεί κάποιος με τους αναγνώστες ενός ιστολογίου ψυχολογίας. Ωστόσο, δεν θα κάνω περιγραφές και κριτικές… Τα λόγια, όσο εύστοχα κι αν είναι, έχουν τον κίνδυνο να είναι πολλά ή λίγα, ενώ αυτό που αξίζει είναι, η ανακάλυψη του γιατρού, ζωγράφου και συγγραφέα από τον αναγνώστη (και τονίζω αυτήν την ανακάλυψη ιδιαίτερα για το νεανικό κοινό που πιθανόν αναζητά ενδιαφέροντα ερεθίσματα και ιδιαίτερες συγκινήσεις σε νέα έργα με κλασική αξία)… Το άρθρο αυτό, στην πραγματικότητα, είναι κάτι πολύ παραπάνω από μια προσπάθεια αποκατάστασης, επειδή, στον περιορισμένο χρόνο της εκδήλωσης, δεν είχαμε την ευκαιρία να μοιραστούμε με το κοινό ολόκληρη την ιστορία με «το βιολί»... Κι επειδή αγαπάμε το ωραίο με απλότητα, ευχαριστώ πολύ το συγγραφέα, που δέχτηκε με ευχαρίστηση να συζητήσουμε για τα παιδαγωγικά μηνύματα αυτού του μοναδικού έργου κι ελπίζω ότι θα δοθεί σύντομα η ευκαιρία να παρουσιάσουμε στο κοινό κι άλλα ενδιαφέροντα θέματα...

«Ο παράδεισος, το να είναι κανείς ευτυχισμένος,

έχει να κάνει με τη δημιουργική ζωή,

την  αντίληψη του δυσάρεστου

και τη μετουσίωσή του σε ευχάριστο».

(Αφιέρωση του συγγραφέα Αργύρη Ελληνικού, υπογράμμιση Χ.Κ.)

Ένα χαρακτηριστικό της δημιουργικής ζωής, είναι, το να μετουσιώνουμε τις άσχημες καταστάσεις σε ελπίδα και χαρά της ζωής... Από αυτή τη διαδικασία, φαίνεται ότι μπορεί να προκύψει μια αίσθηση συνέχειας, νοήματος και ανόδου…

Από την πλευρά της επιστήμης της ψυχολογίας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν είναι όλες οι «ψευδαισθήσεις» της ίδιας «τάξεως»… Θέλω με αυτό να πω ότι, για τα «παρεξηγημένα» συναισθήματα και φαινόμενα της ανθρώπινης ψυχής, εξακολουθούν να υπάρχουν οι μέσες διαβαθμίσεις στις οποίες εκείνα μπορούν να λειτουργήσουν ευεργετικά για τον ψυχισμό, ως άμυνες ή/ και, ακόμη καλύτερα, ως κίνητρα για δράση*. Ο ορισμός της ψευδαίσθησης, σε ένα λεξικό, θα περιοριζόταν, πιθανότατα, στην περιγραφή μιας ψεύτικης αίσθησης, μιας κατάστασης που αποδεδειγμένα δεν υπάρχει. 

Στο άρθρο αυτό, κάνουμε λόγο, όχι για διαδικασίες ωραιοποίησης αλλά για το πώς από αυθεντικές εμπειρίες (εάν διαβάσει κάποιος το Δυσσέα μπορεί να διαπιστώσει ότι μπορεί να πρόκειται ακόμη και για γυμνές αλήθειες) μπορεί να προκύπτει η ελπίδα, μέσα από την αισιοδοξία, και για τις συνθήκες υπό τις οποίες η ελπίδα αυτή μπορεί να επαληθευτεί…

Στο Δυσσέα, ο Ελληνικός,

Γιατί το σωστό είναι αυτό που μας κάνει ικανοποιημένους κι αντίστροφα…

Υπάρχουν «κανόνες» που φέρνουν πίεση και δυσφορία. 

Υπάρχουν κανόνες και «πιέσεις» που μας κάνουν πιο σίγουρους και ικανοποιημένους. 

Υπάρχουν «χαρές» που καλό είναι να τις αποφεύγουμε. 

Υπάρχουν και «στερήσεις» που αξίζει να γευτούμε το τρύπημα από το αγκάθι τους, επειδή, με μια υποχώρηση σε κάτι που δεν είναι και τόσο σημαντικό, μπορούμε να εξασφαλίσουμε κάτι πιο σημαντικό… 

Υπάρχουν απόψεις που προκαλούν απόρριψη, αμφιβολία κι ανασφάλεια… 

Υπάρχουν και απόψεις που δεν φοβούνται να αναγνωρίσουν αξία και στις άλλες... 

Η συζήτηση για το ψεύτικο και το αληθινό, για το «λάθος» και το «σωστό», φαίνεται σαν αδιέξοδο… Και τι να πούμε εμείς, από τη στιγμή που μας τα είπε όλα ο Αριστοτέλης;

Στη σύγχρονη (τόσο πολύπλοκη) κοινωνική πραγματικότητα, μπορεί, τελικά, το «σωστό» να συμπίπτει με ό,τι μας κάνει πλήρεις κι ευτυχισμένους;

Και βέβαια μπορεί. 

Απλά ζήτησε και θα λάβεις… (ένα άρθρο για την ικανοποίηση των επιθυμιών!)

Συχνά, προκειμένου να μην απογοητευτούμε ή να μην πληγωθούμε από τους άλλους, υπάρχει ο «κίνδυνος» να γίνουμε «πιεστικοί» και «επίμονοι» στις σχέσεις μας, στην προσπάθειά μας να είμαστε ειλικρινείς και κατανοητοί ζητώντας ακριβώς αυτά που επιθυμούμε να λάβουμε.

Πράγματι, αυτά που επιθυμούμε μας αξίζουν! Και πράγματι, είναι γενικά κάτι καλό, τόσο το να έχουμε όνειρα και επιθυμίες, όσο και το να τα διεκδικούμε με θάρρος…

Υπάρχουν, όμως, τρόποι διεκδίκησης οι οποίοι, όχι μόνο είναι, ας πούμε, καταλληλότεροι, επειδή «έτσι πρέπει» ή επειδή είναι χρήσιμοι ως εκπαιδευτικές διαδικασίες ή ως διαδικασίες «βελτίωσης» του εαυτού, αλλά, κυρίως, επειδή αφήνουν περισσότερα περιθώρια να μας εκπλήξουν ευχάριστα οι άλλοι! Ας δούμε με ποιους τρόπους...

Η διαχωριστική γραμμή της αισιόδοξης σκέψης

Σε αυτό το ιστολόγιο, αρκετές φορές, έχουμε αναφέρει ότι, ένας πιο επιστημονικός τρόπος να βλέπουμε τα πράγματα, συχνά παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με την "κοινή λογική". Συχνά επίσης, διαβάζουμε κάτι (ή λέμε ότι το γνωρίζουμε επειδή το "πήρε το μάτι μας") που μας φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, ήδη γνωστό ή απλοϊκό ή πολύ κατανοητό και θεωρούμε ότι είναι εύκολο να το εφαρμόζουμε συστηματικά ή ότι είμαστε πεπεισμένοι για τους λόγους για τους οποίους αυτό προτείνεται και είναι χρήσιμο... Ένα τέτοιο παράδειγμα, είναι η έννοια της αισιοδοξίας. 

Η αισιοδοξία, περιλαμβάνει ένα "κομμάτι" εμπιστοσύνης στον εαυτό και στους άλλους, ένα "κομμάτι" (επιλεκτικής) "αφέλειας"/ "άγνοιας" σχετικά με το "κακό", ένα συναισθηματικό "κομμάτι" που αναφέρεται, γενικά, στην καλή προδιάθεση ότι στο μέλλον θα συμβαίνουν θετικά πράγματα, ένα συναισθηματικό "κομμάτι" που περιλαμβάνει "αντισώματα" στις "ματαιώσεις", τις αναβολές και τις απογοητεύσεις, το οποίο σχετίζεται τόσο με τις διαπροσωπικές σχέσεις όσο και με τα δυο "κομμάτια" που αναφέραμε προηγουμένως, ένα "κομμάτι" που αφορά τις συμπεριφορές και σχετίζεται με το "άνοιγμα" και τη δοκιμή διαφορετικών εμπειριών και τη διάθεση να δίνουμε περισσότερες ευκαιρίες κ.ό.κ. 

Η αισιοδοξία έχει να κάνει, με την κριτική ικανότητα, τη δημιουργικότητα, την ενσυναίσθηση/ συναισθηματική κατανόηση (ή αλλιώς αυτό που λένε "συναισθηματική νοημοσύνη") και γενικότερα, με τον τρόπο με τον οποίο έχουμε την τάση να προσλαμβάνουμε το "σύνολο" και να του δίνουμε "νόημα"...

Η αισιοδοξία, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι απλά οι "θετικές σκέψεις". Δεν είναι μια στάση ζωής που προτείνεται για να κάνει τις συμβουλές των ψυχολόγων πιο ενδιαφέρουσες ή πιο "εμπορικές" και δεν είναι, απλά, μια θετική προδιάθεση η οποία δεν έχει και βαθύτερα ερείσματα. Η αισιοδοξία, δεν περιορίζεται στο να αναζητώ "θετικές πλευρές" ή να λέω "δε βαριέσαι, υπάρχουν και χειρότερα". Δεν είναι, σε καμία περίπτωση, το να δίνουμε στους άλλους ελπίδες που είναι ψεύτικες, ούτε καν το "να χρυσώνουμε το χάπι"... Η αισιοδοξία, είναι το πνεύμα της σχέσης που συνάπτουμε με τους πελάτες μας κι όχι ένα "μάθημα" που θα μπορούσαμε να τους "διδάξουμε" θεωρητικά. Είναι, επιπροσθέτως, αυτό που θέλουμε να εμπνεύσουμε στις κοινότητες, καθώς η εμπιστοσύνη "περνάει" στις σχέσεις μας, μέσα από την αισιοδοξία που προκύπτει από την ατομική ενδυνάμωση. 

Η αισιοδοξία, λοιπόν, δεν είναι κάτι που θα μπορούσαμε, θεωρητικά, να το προσθέταμε στον τρόπο σκέψης των ατόμων σε όποιες "δόσεις" θέλουμε. Είναι μια στάση ζωής, που επηρεάζει πιο βαθιά τον τρόπο σκέψης, ως τις πεποιθήσεις των ατόμων. Αυτή η στάση ζωής, κάποιες φορές, προϋποθέτει μια διαχωριστική γραμμή με σκέψεις και συμπεριφορές του παρελθόντος... 

Ποια είναι, όμως, τα χαρακτηριστικά της;

• Είναι ειλικρινής,
• πηγάζει από "μέσα" και αναζητά "έξω" τα σύμφωνα στοιχεία, 
• δεν μπαίνει στη διαδικασία να μετρήσει ακριβώς τα "καλά" και τα "κακά", αλλά, γνωρίζοντας ότι πάντα θα υπάρχουν δυσκολίες, συνεχίζει να κοιτάζει τι μπορεί να κάνει για να αποκαταταστήσει/ μετριάσει τις συνέπειές τους,
• είναι υπεύθυνη στάση και δεν φοβάται να αναλάβει τις ευθύνες της,
• αναζητεί ισορροπία στο "σύνολο" προσθέτοντας θετικά κι όχι αποκρύπτοντας αρνητικά στοιχεία,
• κατανοεί τις ανθρώπινες δύσκολες θέσεις και δίνει ευκαιρίες και ελαφρυντικά,
• προσανατολίζει τις πράξεις της στην εμπέδωση της εμπιστοσύνης!

Ο αισιόδοξος τρόπος σκέψης, επομένως, δεν ακολουθείται μόνο στα ..."εύκολα", αλλά χρειάζεται μια διαχωριστική γραμμή: όταν αποφασίσουμε να τραβήξουμε αυτή τη γραμμή, θα διαχωρίζουμε τη θέση μας από την "κουλτούρα παραπόνων", "αρνητικών αποδόσεων" και "καταγγελίας" και θα προσανατολιστούμε στις σχέσεις και τις πράξεις εκείνες που, μέσα από την από κοινού καλλιέργεια, θα επιβεβαιώσουν τη θετική (προ)διάθεση! 

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.

Η επιστήμη της ψυχολογίας και «το νόημα της ζωής». Σκέψεις για τη διαχείριση του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων μέσα από τη γνώση και την αυτογνωσία

Σε αυτό το ιστολόγιο, έχουμε κάνει, αρκετές φορές, λόγο, για την ύπαρξη κάποιων αποτελεσματικών βημάτων διαχείρισης του άγχους. Πράγματι, οι συγκεκριμένες τεχνικές, που έχουμε περιγράψει, δύναται να ανακουφίσουν άμεσα κάποια συμπτώματα που καθιστούν δυσλειτουργικές τις σκέψεις, τις συμπεριφορές και τη μεταξύ τους σχέση. Ωστόσο, φαίνεται ότι αυτή η διαχείριση των συμπτωμάτων, δεν μπορεί να αγγίξει τις πηγές του άγχους, οι οποίες είναι όντως «βαθύτερες»… Θέλω με αυτό να πω ότι, η αυτοβοήθεια μέσω συγκεκριμένων τεχνικών, μπορεί βεβαίως να ανακουφίσει τα άτομα, σε σχέση με τα συμπτώματα καθαυτά, τα άτομα, όμως, συχνά έρχονται αντιμέτωπα και με υπαρξιακά ερωτήματα, τα οποία επενδύουν αυτά τα συμπτώματα… Επομένως, ο δρόμος της διαχείρισης του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων, περνάει απαραιτήτως από τη γνώση και την αυτογνωσία…

Πρόκειται για το άγχος που δεν είναι νευρωτικό/ «δυσλειτουργικό», επιδιώκοντας τον «έλεγχο» με τη στενή του έννοια, αλλά σχετίζεται με μια γενικότερη αγωνία, η οποία δύναται να κινητοποιήσει, τελικά, το άτομο, σε δρόμους αναζήτησης νοήματος, ως αντίδοτο στα αισθήματα μοναξιάς (η οποία δεν έχει μόνο φυσική αλλά και υπαρξιακή έννοια…) και φόβου ότι ο κόσμος, όπως τον γνωρίσαμε, αλλάζει… Πιο συγκεκριμένα, φαίνεται, ότι η ελευθερία στις κοινωνίες μας, με το που αυτές έπαψαν να είναι «παραδοσιακές», έχει ως άλλη όψη του νομίσματος, την αγωνία και την αμφιβολία των ατόμων, όχι μόνο σε σχέση με τον εαυτό τους και το θάνατο ως τέλος, αλλά και σε σχέση με έναν κόσμο ο οποίος συνεχώς μεταβάλλεται, ίσως δίνοντας την αίσθηση ότι οι «παλιές μέρες» ήταν «καλύτερες»…

Μυστικά για καλή διάθεση που έμαθα από Άτομα με Αναπηρίες

Και μετά την «ψυχολογική αποτοξίνωση» τι ακολουθεί; Μια ιδανική, ενδιάμεση, στάση είναι, οπωσδήποτε, μια διαδικασία «καλής ακρόασης»: το να επιχειρήσουμε, δηλαδή, μια δημιουργική ανα-στοχαστική διαδικασία, ενώπιον μιας τρίτης, ουδέτερης και κατάλληλα εκπαιδευμένης πλευράς (για να … «ευλογήσουμε» τα «γένια» μας κι εμείς οι ψυχολόγοι)… Εάν λοιπόν, με ή χωρίς το στάδιο της ακρόασης, βρισκόμαστε σε σημείο όπου καταφέραμε και μειώσαμε, κάπως, τις «εισερχόμενες» πηγές των «εντάσεων», τώρα, είναι η ώρα, που θα κοιτάξουμε ορισμένες «προσθήκες» συνηθειών για καλύτερη διάθεση και ορισμένες «με-το-μαλακό-αλλαγές»… Έτσι, είναι, αφού μια καλή «ανάλυση», οφείλει, πάντα, να ακολουθείται από μια ακόμα καλύτερη «σύνθεση»…

Για τη συνέχιση του αφιερώματος στους απλούς τρόπους για να έχουμε καλύτερη διάθεση, επέλεξα να σας παρουσιάσω, τα δέκα πράγματα που έμαθα στα εργαστήρια δημιουργικής απασχόλησης Ατόμων με Αναπηρίες, όπου εργάστηκα εθελοντικά, για τουλάχιστον 350, πραγματικά αξέχαστες, ώρες…

Ποιος είπε ότι αρκεί, τελικά, το να κοιτάζουμε το «μέσα μας»;

Μερικές φορές, καταλήγει κατά κάποιον τρόπο «μεταφυσικό», το να ασχολείται κανείς με την «ψυχή» και να δίνει συμβουλές γι’ αυτή… Αυτό, επειδή, πρόκειται μάλλον για έννοιες οι οποίες «ξεγλιστράνε» ή/ και είναι αυτοαναφορικές, αφού τελικά παρουσιάζονται αποσπασματικά.

Η επιστήμη της ψυχολογίας, είναι πιο ξεκάθαρη απ’ όσο, στερεοτυπικά, γνωρίζουν οι περισσότεροι. Γενικά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένας επιστήμονας, μπορεί να κάνει λόγο για πολύ συγκεκριμένα πράγματα: τη διάθεση, ως μια (προ)διάθεση που αφορά τα συναισθήματα, τις σκέψεις των ατόμων, τις συμπεριφορές τους και ορισμένα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντός τους. Ανάμεσα σε αυτά, δεν υπάρχει στην πραγματικότητα το περιθώριο να θεωρήσει κάποιος, ότι ένας ψυχολόγος, θα εξέταζε πράγματα που είναι γενικά και αόριστα και που τα γνωρίζουμε όλοι ή ότι ο (θεραπευτικός) διάλογος, που οδηγεί σε αποτελέσματα, είναι αδόμητος, με τον τρόπο που είναι ο καθημερινός λόγος.

Κρίνω αυτήν εισαγωγή απαραίτητη, επειδή, τελευταία, αντιλαμβάνομαι ότι υπάρχει σύγχυση, ανάμεσα στα άτομα που παρουσιάζονται σαν «ειδικοί», «σχεδόν-σαν-επιστήμονες» ή «σχεδόν-σαν-ψυχολόγοι»… Χωρίς να υποτιμώ ότι είναι πιθανό, κάποιος, «σχεδόν-ειδικός», να είναι σε θέση να προσφέρει μια κάποια ανακούφιση ή υποστήριξη ή ενθάρρυνση, σε κάποιο άλλο άτομο, που ζητά μια διαφορετική οπτική για κάποιο «πρόβλημα» που αντιμετωπίζει. Εκφράζω όμως, τη δυσπιστία μου, για τον τρόπο με τον οποίο μέσα από ρηχές, δηλαδή αποκλειστικά ατομικές, οπτικές, «πλασάρεται» η σημασία του να νιώθουμε καλά «μέσα μας». Θέλω με αυτό να πω ότι, ένα βλέμμα μη-επιστημονικό, ακόμη κι αν είναι σε θέση να έχει υπόψιν του ένα μέρος της αλήθειας, δεν μπορεί να προσεγγίσει τα ζητήματα αυτά επαρκώς, αφού, τα θέματα «ψυχής», είναι στην πραγματικότητα πιο πολύπλοκα, από το να πούμε στον άλλο πώς να νιώθει καλά «μέσα του» (ή να νομίζει ότι νιώθει καλά μέσα του…) και …να αγνοεί όλους τους άλλους!!!

Τα κομμάτια μιας φυσιολογικής ζωής, δεν συμπληρώνονται μόνο από έναν «καλό εαυτό», όσο καλός ή διατεθειμένος να μάθει περισσότερα κι αν είναι…

Υλικά ή εμπειρίες;

Πρώτα-πρώτα, η ψυχολογία, είναι η επιστήμη από την οποία συχνά περιμένουμε να μας δείξει δρόμους για να είμαστε περισσότερο ικανοποιημένοι από την καθημερινότητά μας, να ικανοποιούμε τις επιθυμίες μας, να αξιοποιούμε καλύτερα τα προσόντα μας ή να βρούμε την ευτυχία...

Ας σταθούμε όμως, στο κομμάτι του να είμαστε ικανοποιημένοι από την καθημερινότητά μας, μιας και φαίνεται ότι αυτό αναφέρεται κυρίως στην ουσία του θέματός μας: τότε θα βάζαμε αναπόφευκτα κάποιες προτεραιότητες στις επιθυμίες μας ...αλλά πώς; Θα εξετάζαμε καλά και από την αρχή όλα όσα ήδη θεωρούμε δεδομένα ή θα συνεχίζαμε να προσανατολιζόμαστε σύμφωνα με όσα έχουμε μάθει καλά κι έχουν διαμορφώσει το χαρακτήρα μας;

Και ακόμη κι αν ο δρόμος της ευτυχίας, περνούσε αποκλειστικά από την ικανοποίηση των επιθυμιών μας, τότε, αυτές οι επιθυμίες, θα είχαν κατά κύριο λόγο υλική υπόσταση ή θα ήταν εμπειρίες; 

Ποια είναι η «ευτυχία» που όλοι δικαιούμαστε;

Τι είναι για τον καθένα από εμάς η ευτυχία; Είναι κάτι διαφορετικό ή είναι για όλους το ίδιο; Τη δικαιούμαστε έτσι κι αλλιώς ή την αξίζουμε μετά από στερήσεις και πολλή δουλειά; Μήπως κάποιες φορές είμαστε πολύ κοντά της αλλά δεν το γνωρίζουμε; Τη βρίσκουμε τελικά σε «αυτόν τον κόσμο» ή κρίνεται στο ..τέλος;

…Ή μήπως δεν υπάρχει;

Όποια κι αν είναι η σημασία της, όλοι μας έχουμε το ίδιο δικαίωμα στην ευτυχία.

Πρώτα-πρώτα, παίρνουμε ως αξιώματα, πρώτον ότι το κάθε άτομο έχει ξεχωριστή αξία, η οποία είναι αδιαπραγμάτευτη, και δεύτερον, ότι μπορεί να ορίσει μόνο του την τύχη του. Αυτό σημαίνει ότι έχει ίσα με τους άλλους δικαιώματα να ακούγεται ο λόγος του, να γίνεται σεβαστή η προσπάθειά του να αναδείξει τα θετικά του στοιχεία, να κάνει νέες αρχές, να έχει ευκαιρίες επανόρθωσης και να προσπαθεί για το καλύτερο…

Φαίνεται ότι η επιστήμη της ψυχολογίας, έχει συμβάλει αρκετά στο να «απενοχοποιήσει» την έννοια της «ευτυχίας», να την κάνει «προσιτή» στον καθένα μας και να κάνει λόγο για κάποια «βάρη» της «ψυχής», θέτοντας κάποια «όρια»: ας πούμε, ότι μπορούμε να λέμε κάποιες φορές «όχι», ακόμη και σε ανθρώπους που αγαπάμε, προκειμένου να φροντίσουμε περισσότερο τη σωματική υγεία και την ξεκούρασή μας, να διασφαλίσουμε την ατομική και οικογενειακή μας γαλήνη κι ηρεμία, να ιεραρχήσουμε τις «προτεραιότητες» μας και κυρίως, να δίνουμε χώρο και στις ατομικές μας «επιθυμίες»…