Μπορούμε να νιώθουμε μόνο ευχάριστα συναισθήματα;

Μπορούν να λεχθούν πολλά  για την προσωπική ευτυχία, τη σημασία των θετικών σκέψεων και συναισθημάτων και τη δύναμη της αισιοδοξίας σε επίπεδο …πεποιθήσεων. Όλα αυτά, έχουν βέβαια σημαντικό ρόλο στο να μας κάνουν καλύτερους, βελτιώνοντας τον τρόπο που κατανοούμε τον εαυτό μας, τον τρόπο που προσαρμοζόμαστε στις διάφορες καταστάσεις, την ανάπτυξη των κλίσεων και των δεξιοτήτων μας. Όμως, η ευτυχία, η ευχαρίστηση, η επιτυχία και οι σχετικοί «ευσεβείς πόθοι» μας, είναι υποθέσεις, τελικά, ατομικές;

Θέλω με αυτό να πω, ότι ψάχνουμε, τελικά, σε βάθος για τα συναισθήματα, τη δύναμη, τα κίνητρα και τι βρίσκουμε; Νευρώνες του εγκεφάλου, διαδικασίες που έχουν να κάνουν με χημεία και βιολογία… Ας αλλάξουμε, για λίγο, επίπεδο ανάλυσης: όλες οι προσεγγίσεις μας θα πρέπει, καταρχάς, να λαμβάνουν υπόψη ότι, «εκ φύσεως», είμαστε όντα «κοινωνικά» και «πολιτικά», δηλαδή ότι, πάνω απ’ όλα, έχουμε την ανάγκη να επικοινωνούμε, να συναναστρεφόμαστε, να έχουμε συντροφιά, να κρίνουμε, να συγκρινόμαστε, να πείθουμε…

Ίσως με τον όρο «φύση» να υπονοείται μια εσωτερική τάση προς το καλό, που θα ήταν πιο κοντά στις πλατωνικές ιδέες ή ίσως τελικά η «φύση» αναφέρεται σε κάτι πιο πρακτικό, για παράδειγμα στην ανάγκη για δικαιοσύνη, προκειμένου να συνυπάρχουμε αρμονικά με άλλους ανθρώπους. Ας μιλήσουμε, λοιπόν, λίγο παραπάνω για τη «φύση» μας, έτσι όπως περιγράφεται από τον Αριστοτέλη*. Κι επέλεξα τον Αριστοτέλη, επειδή με γοητεύουν οι ξεκάθαρες έννοιες, το επιστημονικό μυαλό και η ιδέα ότι είμαστε «εκ φύσεως πολιτικά όντα»: κι αυτό, για μένα, σημαίνει ότι εκ φύσεως επιδιώκουμε το καλό και το δίκαιο- άλλωστε δεν θα μπορούσε να είχε νόημα αλλιώς…

• Σύμφωνα λοιπόν με μια, όχι λεπτομερή, σύνοψη ιδεών, από τα Ηθικά Ευδήμεια, πρώτον, πρέπει να μιλήσουμε για τις κοινωνικές σχέσεις που συνάπτουμε μεταξύ μας, συνεπώς για τα δικαιώματα (και τις απολαύσεις) μέσα στις σχέσεις αυτές,
• δεύτερον, για την ανάγκη μας για κοινωνική οργάνωση (τα «τάξη», τα κοινά νοήματα και αναφορές) συνεπώς και για τα όρια και τους κανόνες (που κάνουν «ασφαλή» και «προβλέψιμο» τον κόσμο μας αλλά και διαμορφώνουν τα πρότυπα των κοινωνικών ρόλων),
• τρίτον, για τις έννοιες της φιλίας και της συντροφικότητας, από τις οποίες πηγάζουν οι συναισθηματικοί δεσμοί στοργής κι εμπιστοσύνης, που προξενούν μεν ευχαρίστηση, αλλά και κάτι πιο ουσιαστικό: θέτουν, περαιτέρω, τις βάσεις της δικαιοσύνης, αφού «οι πραγματικοί φίλοι δεν αδικούν ο ένας τον άλλο»,
• τέταρτον, φαίνεται ότι αυτός είναι κι ο πραγματικός σκοπός της «πολιτικής δραστηριότητας» στον Αριστοτέλη, δηλαδή το να εξαπλωθούν οι δεσμοί φιλίας και με αυτόν τον τρόπο να διευρυνθούν τα δικαιώματα των πολιτών, δεδομένου ότι τα δικαιώματα προκύπτουν μέσα σε φιλικές σχέσεις.

Μάλιστα, οι σκέψεις αυτές, σχετικά με την ανθρώπινη φύση, σχετίζονται και με τα συναισθήματα μας:

• Για τον Αριστοτέλη είναι ξεκάθαρο ότι υπάρχουν, τόσο κάποιες ωδίνες που ο άνθρωπος πρέπει να περνά, όσο και κάποιες ευχαριστήσεις που πρέπει να τις αποφεύγει,
• για παράδειγμα, ο «εγκρατής», υπόκειται σε ένα είδος «καταπίεσης» αλλά χαίρεται με το αποτέλεσμα, αλλά ο «ακρατής» χαίρεται με την πράξη και νιώθει πόνο με το αποτέλεσμα της.
• Οι αρετές είναι μεσότητες και η μεσότητα είναι αντίθετη από τα άκρα, εκ των οποίων το ένα αναφέρεται στην «υπερβολή» και το άλλο στην «έλλειψη».
• Τα «αρνητικά συναισθήματα» μπορεί να έχουν κάποια δόση «δίκιου», όπως για παράδειγμα, υπάρχει περίπτωση κάποιος να νιώθει δίκαιη αγανάκτηση, αλλά η υπερβολή αυτού του συναισθήματος είναι, ο φθόνος, ο οποίος κάνει τα άτομα να μισούν τυφλά και να θέλουν να προκαλέσουν κακό και η έλλειψή του είναι η χαιρεκακία, που κάνει τα άτομα μνησίκακα αλλά χωρίς να δρουν, χαίρονται με το κακό του άλλου.
• Άλλα χαρακτηριστικά παραδείγματα υπερβολής-έλλειψης και μέσου είναι οι τριάδες: κέρδος –ζημιά -δίκαιο, φιλαρέσκεια –εγωπάθεια –αξιοπρέπεια, δαπανηρία -τσιγκουνιά-μεγαλοπρέπεια, θρασύτητα –δειλία -ανδρεία.
• Οι μεσότητες, αυτό που λέμε αλλιώς «μέτρον άριστον», αποκτώνται με μόχθο, μέσα από την πρακτική στις κοινωνικές σχέσεις. Και η μεσότητα ως αρετή, μάλλον αφορά και τις προθέσεις και τις πράξεις: προφανώς ως σκοπούς της ψυχής, ο Αριστοτέλης εννοεί την ηθική και τη σύνεση.

Θα ήταν, άλλωστε, αντίθετο με το γεγονός ότι συνυπάρχουμε με άλλους ανθρώπους, που έχουν ίσα με εμάς δικαιώματα, το να νιώθουμε μόνο συναισθήματα ευχαρίστησης και να κάνουμε μόνο ό,τι μας ευχαριστεί, χωρίς να νιώσουμε ένα είδος «καταπίεσης». Φαίνεται ότι υπάρχουν «ωδίνες» (ή/ και στερήσεις) που ο άνθρωπος απαραιτήτως θα περάσει στη ζωή του, όπως οι σοφοί πρόγονοί μας εξηγούσαν. Προσωπικά, πιστεύω, ότι προκειμένου να ευχαριστηθούμε πραγματικά κάτι, πρέπει να εστιάσουμε στην προετοιμασία του και να το μοιραστούμε και με άλλους. Η αλήθεια όμως γενικά, είναι ότι έχουμε υπερεκτιμήσει τη σημασία του να νιώθει κανείς ευχαρίστηση, ίσως προσπαθώντας να καλύψουμε τα κενά από την έλλειψη φιλίας και συντροφικότητας… Και φταίμε λίγο-πολύ όλοι, γι’ αυτήν την παρεξήγηση…

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος

_____

* Είναι ένα άρθρο σχεδόν ημιτελές για την ακρίβεια. Ωστόσο, πιστεύω βαθύτατα ότι, οι γνώσεις μας, από κοινού με τις εμπειρίες μας, είναι τελικά ό,τι μας συγκροτεί, ό,τι ερμηνεύει τον κόσμο μας, ό,τι μας κινητοποιεί… Η γνώση, είναι σαν το παιχνίδι της σκυταλοδρομίας, γι’ αυτό αξίζει να μοιραζόμαστε ακόμη και την πιο ακατέργαστη ιδέα, αρκεί να πιστεύουμε σ’ αυτή. Όπως πάντα, «Σε επίπεδο πεποιθήσεων….» Χ.Κ.