Η αυτοκριτική, αναφέρεται σε σύνολα, δηλαδή σε ομάδες, σκέψεων μας, πολλές από τις οποίες ανήκουν στις "αυτόματες σκέψεις", όπως ονομάζονται στη γνωσιακή-συμπεριφοριστική θεραπεία*. Σε αυτό το άρθρο, θα κάνουμε λόγο για τη λειτουργικότητα αυτών των σκέψεων και την αποκατάσταση της κι όχι για τη σχέση των δυσλειτουργικών σκέψεων με τα διάφορα "παθολογικά" συμπτώματα.
Καταρχάς, οι (αυτόματες) σκέψεις για τον εαυτό, μπορεί να αφορούν το "πώς είμαστε", το "σε τι τα καταφέρνουμε" ή "δεν τα καταφέρνουμε" και σε "προβλέψεις". Είναι πιο γενικές από αυτό που λέμε "αυτοπεποίθηση".
Στα περισσότερα άτομα, οι ομάδες σκέψεων έχουν ανάμεικτο (θετικό και αρνητικό) περιεχόμενο, κατάσταση η οποία μας δίνει πολλές πιθανότητες να παίρνουμε ισορροπημένες αποφάσεις και να έχουμε ρεαλιστικές προσδοκίες. Αλλά και οι κριτικές μας τότε θα είναι ισορροπημένες, καθώς οι ανάμεικτες, δηλαδή θετικές και αρνητικές σκέψεις, μας επιτρέπουν να βλέπουμε και τις δυο όψεις των καταστάσεων.
Επειδή οι αυτόματες σκέψεις πυροδοτούν τα διάφορα συναισθήματα, τότε πιθανόν να νιώθουμε περισσότερα δυσάρεστα συναισθήματα, γεγονός που έχει αντίκτυπο και στις συμπεριφορές μας: μπορεί, οι σκέψεις αυτές, να μειώσουν τις δραστηριότητες μας, να περιορίσουν τις κοινωνικές επαφές μας ή/ και την περιποίηση του εαυτού μας, να μας κάνουν να τα παρατάμε εύκολα...
Τι πρέπει να κάνουμε τότε;
Ένα δυσλειτουργικό σκεπτικό, δεν είναι αυτό που περιέχει αρνητικές σκέψεις, αλλά αυτό το οποίο περιέχει πολύ συχνές αρνητικές σκέψεις και σκέψεις που "ρίχνουν" το άτομο και προβλέψεις αποτυχίας.
Το θέμα είναι να εμποδίσουμε, σε πρώτη φάση την ανακύκλωση σκέψεων-συναισθημάτων και μετά την εγκατάσταση των δυσλειτουργικών κύκλων σκέψεων-συναισθημάτων-συμπεριφορών.
Γενικά, καλό είναι να έχουμε υπόψη ότι:
- Η τάση μας να επικρίνουμε, δηλαδή να εξάγουμε αρνητικά συμπεράσματα βασισμένοι σε συναισθήματα και υποθέσεις, εμποδίζει την πραγματική κατανόηση.
- Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε την αξία ή/ και τα προτερήματα σε πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις, είναι πολύ πιο "ώριμη" και "σοφή" στάση, σε σχέση με την τάση να αναζητούμε "λάθη" και "παραφωνίες". Τεκμηριώνοντας αυτόν τον ισχυρισμό, η φράση "Ο αρχάριος ξεκινά βλέποντας λάθη ενώ ο γνώστης βλέπει αξία στο καθετί", αποδίδεται στον Γκέοργκ Χέγκελ αλλά και ο Μιχαήλ Άγγελος έχει δηλώσει "Κάνω κριτική δημιουργικά κι όχι βρίσκοντας λάθη" (πηγή: "Βικιφθέγματα" για: κριτική).
- Υπάρχει δημιουργική κριτική και κυρίως αυτή εστιάζει στη δυνατότητα να προσθέσουμε κάτι.
- Προέχει να νιώθουμε ασφάλεια και να αγαπάμε τον εαυτό μας.
- Όταν βλέπουμε τον "άλλο" ως κριτή, να μην ξεχνάμε την άλλη όψη: τον "άλλο" ως συνεργάτη ή/ και "συνοδοιπόρο". Κι είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να έχουμε καλούς συμβούλους όταν κάνουμε λόγο για "κριτική".
- Προσοχή στα χρονικά περιθώρια: όταν οι "πεποιθήσεις" μου σχετικά με την "επιτυχία" ή την "αποτυχία" περιέχουν χρονικά περιθώρια, τότε οι "αυτόματες σκέψεις" που πηγάζουν από αυτά, μπορεί να περιέχουν ιδιαίτερα αρνητικά συναισθήματα και χαρακτηρισμούς για τον εαυτό π.χ, Το να "τακτοποιηθώ" πριν τα 30, στους τομείς "οικογένεια" ή/ και "εργασία", δεν εξαρτάται στην πραγματικότητα μόνο από μένα, αλλά και από τις κοινωνικές συνθήκες. Αφενός είναι καλό να έχουμε στόχους, να πιστεύουμε στην πραγματοποίησή τους και να δίνουμε όλο μας το "είναι" σε αυτούς, ωστόσο, το να χωρίζουμε ένα μεγάλο στόχο σε μικρότερους, βοηθά περισσότερο την ισορροπία και την ενίσχυσή της αυτοπεποίθησής μας. Επίσης, στην περίπτωση των χρονικών περιθωρίων που αναφέραμε, ένα σκεπτικό τύπου "Και τι με νοιάζει εμένα τι κάνουν οι άλλοι", δεν βοηθά. Επομένως, η φράση "προσοχή στα χρονικά περιθώρια" αναφέρεται και στις "προσδοκίες" γενικά, αλλά και στο δυσλειτουργικό σκεπτικό "όλα ή τίποτα".
- Εξισορρόπηση είναι να προσπαθούμε να κατανοήσουμε καλά τις καταστάσεις κι αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν πάντα δυο όψεις σε αυτές.
- Η "τόνωση" και κάποιες φορές η "αλλαγή", παρά η "αυτοκριτική" που δεν οδηγεί κάπου, είναι απαραίτητες προκειμένου να κοιτάξουμε μπροστά.
- Το να διεκδικούμε αυτά που επιθυμούμε αναζητώντας ταυτόχρονα και τη δυνατότητα αμοιβαίας ικανοποίησης όταν υπάρχουν διαπροσωπικές διαφορές, αποτελεί επίσης μέτρο πρόληψης των αρνητικών συναισθημάτων.
Είναι το ίδιο εύκολο στην πράξη;
Δεν είναι ό,τι πιο εύκολο, το να αλλάξουμε αυτές τις "αυτόματες" σκέψεις: η επανάληψή τους τις εγκαθιστά για τα καλά μέσα μας, μάλιστα μοιάζουν ρεαλιστικές και "φυσικές". Η καλύτερη λύση είναι εκείνη της ήρεμης καταγραφής τους, σε κάποια στιγμή της ημέρας που θα έχουμε χρόνο και θα έχουμε δημιουργήσει περιβάλλον χαλάρωσης, ώστε να μπορούμε να σκεφτούμε καθαρά και να παραθέσουμε τις θετικές, δίπλα στις αρνητικές όψεις, αποφεύγοντας τα "άκρα" κι επιδιώκοντας την ισορροπία.
Καλό είναι, σε αυτή τη διαδικασία, να αναζητήσουμε τη συμβουλή ενός ειδικού επιστήμονα, ως πρόσωπο αναφοράς, που θα φροντίσει ώστε αυτή η διαδικασία να είναι αποδοτική, να είναι πλαισιωμένη κι από άλλες δράσεις και να προχωρά κι όχι να καταλήξει σε ακόμη μια "ανακύκλωση".
Οι "αυτόματες σκέψεις", σχετίζονται όμως, σε μεγάλο βαθμό και με τα πιο "αφηρημένα" σχήματα σκέψεων που ονομάζουμε "πεποιθήσεις" κι έχουν διαμορφωθεί νωρίτερα από τα γεγονότα που τις πυροδοτούν, στη ζωή των ατόμων. Δηλαδή, εάν γενικά πιστεύω ότι "Δεν είμαι καλός σε τίποτα", τότε οι "αυτόματες σκέψεις" μου, περιέχουν κριτικές τύπου "Όλα θα πάνε στραβά" ή/ και "Συνέχεια κάνω λάθη", σκέψεις οι οποίες χρωματίζονται από τα ανάλογα συναισθήματα και επηρεάζουν τις συμπεριφορές μου... Το ότι οι "πεποιθήσεις" που περιγράψαμε, έχουν διαμορφωθεί πριν από τα διάφορα γεγονότα, οδηγεί στην αυτοκριτική τύπου "Δεν το έκανα καλά" ή/ και "Οι άλλοι θα γελάνε μαζί μου", η οποία βασίζεται σε υποθέσεις (κι όχι γεγονότα) που έχουν πάρει τελικά, λανθασμένα και δυσλειτουργικά το στάτους της "αληθοφάνειας".
Επομένως, η αναζήτηση της ισορροπημένης και της δημιουργικής αυτοκριτικής είναι μια διαδικασία που δεν είναι εύκολη αλλά και δεν τελειώνει...
Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος
_______
*Πριν από μερικά χρόνια, συμμετέχοντας σε ένα επιστημονικό συνέδριο, είχα την τύχη να συμμετέχω σε μια ομάδα εργασίας του καθηγητή Paul Stallard, κλινικού ψυχολόγου και συγγραφέα, η οποία εστίαζε στη σχέση σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφοράς. Ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα και χρήσιμη εμπειρία, η οποία καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τις μετέπειτα επιλογές και αναζητήσεις μου. Η γνωσιακή-συμπεριφοριστική θεραπεία, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη σε περιπτώσεις δυσλειτουργικών σκέψεων, όπως για παράδειγμα μετά από τραυματικές εμπειρίες ή σε περιπτώσεις φοβιών. Επίσης, είναι βραχύχρονη κατά κανόνα, επομένως δεν χρειάζονται μακροχρόνιες επισκέψεις σε ειδικούς και είναι αποτελεσματική.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου