Βία ασκούν μόνο εκείνοι που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση;

Πανελλήνια Ημέρα Κατά της Βίας στο Σχολείο η 6η Μαρτίου. 

Ας δούμε όμως, ορισμένους "μύθους" που εξακολουθούν να υπάρχουν σχετικά με τη βία στο σχολείο...

• Όλες οι μορφές βίας στο σχολείο είναι ..."bullying": Μύθος! Ο "εκφοβισμός" αποτελεί μια συγκεκριμένη κατάσταση στην οποία η βία ασκείται επανειλημμένως, κλιμακώνεται χωρίς να υπάρχει πρόκληση και οι ρόλοι "δράστης" και "θύμα" τείνουν να παγιώνονται. Ο "εκφοβισμός" συνδυάζει όλες τις μορφές βίας (λεκτική, σωματική, ψυχολογική, βανδαλισμούς προσωπικών αντικειμένων) αλλά δεν ισχύει το αντίστροφο: δηλαδή,...οι μεμονωμένες βίαιες συμπεριφορές που δεν επαναλαμβάνονται ανάμεσα στα ίδια άτομα (σκόπιμα και με μεγαλύτερη ένταση), δεν είναι "εκφοβισμός". Μπορεί να συμβαίνουν στα πλαίσια της ωρίμανσης και "δοκιμής των ορίων", μπορεί να είναι εξίσου αδικαιολόγητες και κατακριτέες ως συμπεριφορές, μπορεί να πληγώνουν και να ενοχλούν τα θύματα, μπορεί να κρύβουν και κάποιες δυσλειτουργικές σχέσεις, αλλά δεν είναι η συστηματική εκμετάλλευση της ισχύος κάποιου απέναντι σε κάποιον πιο αδύναμο, αυτό που σημαίνει το "bullying". Γι' αυτό και οι παρεμβάσεις για τη σχολική βία, ξεκινούν από την ισότητα, αφού, μπορεί όλοι να είμαστε διαφορετικοί, ωστόσο τα δικαιώματα, οι επιθυμίες, οι ανάγκες και ο λόγος μας έχουν ισότητα. Στόχος μας, τελικά, είναι, να αποκτήσουν όλα τα άτομα δεξιότητες επίλυσης συγκρούσεων και διεκδίκησης στις οποίες είναι δυνατό να κερδίζουν όλες οι πλευρές.
• Βία ασκούν εκείνοι που έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση: Μύθος! Βία μπορεί να ασκήσει ο καθένας: να ειρωνευτεί, να κοροϊδέψει, να κάνει χειρονομίες, να μεταφέρει άσχημα λόγια, να κάνει διακρίσεις. Τόσο οι "κακοί", όσο και οι "καλοί" μαθητές. Άλλωστε, είναι μια προδιάθεση που όλοι έχουμε το να συγκρινόμαστε με τους άλλους και αρκετές φορές τα παιδιά εξωτερικεύουν αυτή τους την "επιθετική" διάθεση με το να εντοπίζουν τα αδύνατα σημεία των άλλων. Τα παιδιά είναι παρορμητικά και αυθόρμητα, γι΄αυτό, αντί να τα μαλώνουμε και να τα περιορίζουμε με τιμωρίες, καλύτερα να τα ενισχύουμε να μπαίνουν στη θέση του άλλου, να καταλαβαίνουν ότι στιγματίζουμε τις αρνητικές συμπεριφορές κι όχι τα άτομα και να τα βάζουμε στο δρόμο της επανόρθωσης. Ωστόσο, αυτός ο "μύθος", περιέχει και μια δόση "αλήθειας": η αυτοπεποίθηση και ιδιαίτερα η αυτοπεποίθηση που δίνει σε ένα άτομο η γνώση, περιορίζει, μέσα στην πορεία της ωρίμανσης, την άσκηση βίας, αφού η άμιλλα εκδηλώνεται αργότερα με πιο υγιείς τρόπους. Αλλά μια τόσο ώριμη στάση, συνήθως δεν μπορούμε να την περιμένουμε από παιδιά κάτω των 8-9 ετών, αντίθετα (και ειδικά στις μικρότερες ηλικίες), είναι πιο πιθανό να παρατηρούμε μια γκάμα συμπεριφορών που αναπόφευκτα περιέχει και ορισμένες βίαιες συμπεριφορές. Το θέμα είναι τα παιδιά να κατανοούν το νόημα των αρνητικών συμπεριφορών και ταυτόχρονα το ότι υπάρχουν και καλύτεροι τρόποι να νιώθουμε ανωτερότητα. Άλλωστε, όταν θέλουμε να καταργήσουμε μια αρνητική ή δυσλειτουργική συμπεριφορά, ο καλύτερος τρόπος είναι να προτείνουμε μια πιο  αρεστή και αποτελεσματική.
• Ο παιδικός κόσμος είναι κατά κανόνα γαλήνιος: Μύθος! Τα παιδιά έχουν άγχος, επειδή δεν μπορούν να ελέγξουν τον κόσμο! Όσο κι αν αυτό το άγχος αντισταθμίζεται από τη "μαγική" τους σκέψη και από το ότι εύκολα ξεχνάνε, αρκετές φορές εξωτερικεύουν τους φόβους, το θυμό, τα άγχη, την απογοήτευση και την ανυπομονησία τους. Μπορεί η εικόνα ενός θυμωμένου παιδιού σε ένταση να έχει μεγάλη διάσταση από την γαλήνια εικόνα του όταν κοιμάται, ωστόσο αυτές οι αντιθέσεις είναι απολύτως φυσιολογικές, ακόμη κι αν τα παιδιά νιώθουν ασφάλεια στο περιβάλλον που βρίσκονται. Γι΄αυτό, είναι σημαντικό να εξηγούμε από πριν στα παιδιά τις αλλαγές του προγράμματος τους και τους λόγους όταν αναβάλλουμε την ικανοποίηση των επιθυμιών τους, να είμαστε ευγενικοί ακόμη και με τα "παραβατικά" παιδιά και να μην παύουμε να έχουμε το ρόλο αυτού που αποκλιμακώνει την ένταση και που μαθαίνει στο παιδί να χαλαρώνει, να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του.
• Για τα προβλήματα βίας στο σχολείο φταίει η έλλειψη πειθαρχίας: Μύθος! Η πειθαρχία προϋποθέτει ότι οι κανόνες πηγάζουν "απ' έξω" και "από πάνω", επομένως τα παιδιά μεγαλώνοντας (συνήθως μετά από την ηλικία των 7-8 ετών), αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο να τηρήσουν "ως μέρος της προσωπικότητάς τους" τους κανόνες οι οποίοι επιβάλλονται ως "εξωτερικοί". Αντίθετα, με τη συνεργασία και το ομαδικό πνεύμα, τα παιδιά μαθαίνουν τους κανόνες στην πράξη και αναγνωρίζουν τη χρησιμότητά τους για την καλή συνύπαρξη.
• Όλοι πρέπει να μάθουν από μικρή ηλικία να συμβιβάζονται: Μύθος! Πρέπει όλοι να μάθουν ότι είναι δικαίωμά τους να επιδιώκουν να ανακτήσουν την ανωτερότητά τους, ακόμη και αφού έχουν κάνει κάποιο "λάθος". Η σωστή διαχείριση μιας σύγκρουσης, μπορεί να συνοψιστεί σε ένα καθοριστικό κριτήριο: να μείνουν και οι δυο πλευρές ικανοποιημένες από τον τρόπο επίλυσης κι επανόρθωσης. Αυτό θα συμβεί μόνο εάν δώσουμε χώρο και χρόνο στις δυο πλευρές να εκφραστούν ώστε να (απο)μονωθούν τόσο η αιτία όσο και τα αποτελέσματα της σύγκρουσης και να αναγνωριστεί ο ρόλος των συναισθημάτων στην έκβασή της. Μια λύση συμβιβασμού, ίσως δεν θα διαρκέσει, αλλά ακόμη κι αν ήταν σε θέση να "κλείσει" ένα θέμα σύγκρουσης, σίγουρα αυτή δεν είναι το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε και για τις δυο πλευρές.

Η σχολική βία, αφορά όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και είναι πιθανόν να έχει διαφορετικές αιτίες και συνέπειες. Οι τρόποι με τους οποίους εκφράζεται δεν είναι διαφορετικοί, αν και μπορεί να διαφέρει η ένταση ή η συχνότητα μεταξύ των ειδών της βίας. Η διαχείρισή της βίας (και της παραβατικότητας) των ανηλίκων θα πρέπει να γίνεται πάντοτε με ευαισθησία και σεβασμό και ποτέ με απορριπτικά μέτρα. Τέλος, να μην ξεχνάμε ότι, όταν θέλουμε να καταργήσουμε μια αρνητική συμπεριφορά, ο καλύτερος τρόπος είναι να προτείνουμε μια πιο αρεστή και αποτελεσματική και να δημιουργήσουμε τις συνθήκες εκείνες που θα τη θέσουν άμεσα σε εφαρμογή.

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος