Παιδιά και όρια, μέρος πρώτο

Η αγάπη είναι καλή, η αφοσίωση καλύτερη.

Το γνωρίζουμε αλλά και το νιωθουμε: τα παιδιά δοκιμάζουν πολλές φορές τα όρια που θετουμε. Αυτή η μοναδική, γλυκιά σχέση, χρειάζεται επιμονή κι υπομονή, χρειάζεται σταθερότητα και μετρο από την πλευρά του ενηλικου.

Το "στοίχημα" είναι να μην παρασυρθουμε απο την παιδική ψυχολογία. Ο παιδικος κόσμος εχει διαφορετικά φίλτρα. Τα παιδιά λενε ψέματα, είναι εγωκεντρικα, νιωθουν τα πάντα στον υπερθετικο βαθμό, αναζητούν την προσοχή μας.
Ομως είναι παιδιά...

Κι η αγάπη μας γι` αυτά είναι δεδομένη, αδιαπραγματευτη. Η γονεικη αγάπη είναι φυσικά διαφορετικής ποιότητας, αλλά και η αγάπη του εκπαιδευτικού, είναι πάντα ίση για όλα τα παιδιά: θέλουμε να συμμετέχουν ολα τα παιδια στις δραστηριότητές μας, να περνάνε καλα, να κάνουμε κάτι καλό για ολους.

Υπαρχουν πολλές διαφορές μεταξύ των μικρών παιδιών. Διαφορές ως προς το ταμπεραμεντο, τα ενδιαφέροντα, τα κατορθώματα. Διαφορές που οφείλονται στο μεγαλωμα ανάλογα με το φύλο τους, ιδιοσυγκρασιακες διαφορές αλλά και διαφορετικές ψυχολογικες αναγκες, που παρατηρουνται και ανάμεσα στα παιδιά που μεγαλώνουν στο ιδιο περιβάλλον.
Υπάρχουν διαφορές μεταξύ των ενηλίκων επίσης: οι πιο "αυταρχικοι", οι πιο "δημοκρατικοι", οι πιο "συναισθηματικοι"... Και βεβαια, δεν υπάρχουν "καλύτεροι" `η "χειρότεροι" τυποι γονέων.

Όλοι οι παραπάνω διαφορετικοί χαρακτήρες, ενήλικες και ανηλικοι, είναι "συνεργάτες": διαπραγματευονται τις προτεραιότητες και τις ανάγκες τους, όχι όμως σε θέματα αγωγής. Στην αγωγή έχει πάντα τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο ο ενηλικος. Πιο συγκεκριμένα, η αγωγή συνδέεται με τους κανόνες, συνεπώς και τα όρια. Στόχος της αγωγής είναι να αναπτύξουν τα άτομα προσωπικά κίνητρα ώστε να κάνουν με ευχαρίστηση, χωρίς δηλαδή εξαναγκασμο, αυτό που προσδιορίζουν οι κανόνες, γραπτοι κι αγραφοι. Οι κανονες εχουν ουσία και πρακτική χρησιμότητα και διδάσκονται με το παράδειγμα. Για να καλλιεργηθουν όμως οι καλές συνηθειες, χρειάζεται εμπιστοσύνη κι από τις δυο πλευρές αλλά και αφοσίωση, απο την πλευρά του ενηλικου, στο ρόλο του.

Τα παιδιά, ακριβώς επειδή η εξάρτηση τους απο τους ενηλικους είναι ζωτικής σημασίας γι αυτα, έχουν πολύ ευαίσθητα αντανακλαστικα σε σχέση με την προσοχή και την αφοσίωση που δέχονται απο τους μεγάλους. Κι όντως, κάποιες φορές οι "σκανδαλιες" τους αποσκοπούν στην προσοχή, "τεσταροντας" , κατα καποιον τροπο, τους μεγάλους, στο εάν θα επιμεινουν στα "δεδομένα όρια" `η/ και αν συνεχίζουν να τα αγαπούν το ιδιο. Έχουμε άλλωστε πει ότι ο παιδικός κόσμος είναι ενα μείγμα φαντασίας και πραγματικότητας. Δεν πρέπει επομένως, να παραβλεπουμε το γεγονός οτι ενα "παραβατικο" παιδί είναι και πληγωμενο και παιδί.

Επιπλέον, το γεγονός ότι ο ενηλικος βρίσκεται σε θεση ισχύος στα θεματα οριοθετησης, δεν έρχεται σε αντιπαράθεση με τη σχέση στοργης μεταξύ τους, το αντίθετο μάλιστα. Συνεπώς, στην ερώτηση "πόσο αυστηροι πρέπει να είμαστε με τα παιδιά;", ακολουθουμε, γενικά, το ενστικτο μας, παραμένοντας ειλικρινεις αλλά και "διαθέσιμοι".

Πιο ειδικά όμως, καλό είναι να έχουμε υπόψη ότι:

• Τα παιδιά πρέπει να αναπτύξουν αυτοπεποίθηση. Όταν ακουν συνέχεια φωνές και τους βάζουμε πολλές και διαρκεις τιμωρίες, εκείνα δεν κατορθωνουν να αποκτήσουν τον έλεγχο των καταστάσεων. Συνεπώς, πρέπει να επιλεγουμε βραχειας διάρκειας, "στερητικες" κάποιας απολαυστικης δραστηριοτητας, τιμωριες, αφού όμως έχουμε ορίσει απο πριν τι ζηταμε από τα παιδιά.
• Δεν απανταμε "σε βρασμο". Η τιμωρία είναι επακόλουθο της πράξης, αλλά υπάρχουν, κάποιες φορές, και πιο σοβαρές "παραβασεις" που πρεπει να συζητιουνται από τους δυο γονείς ώστε να καθορισουν μια ενιαία και πιο συστηματική στάση. Είναι πιο ασφαλές για το παιδί να γνωρίζει οτι οι γονείς βρίσκονται σε συνεννόηση. Και κάποιες φορές, όταν πρέπει να ενημερωθουν και οι εκπαιδευτικοι ωστε να συνδραμουν με την αντιμετώπιση τους, τότε βοηθά μια συνάντηση ολων των μερών.
• Οι "συμπεριφοριστικου" τύπου τεχνικές εκμάθησης ορίων, δηλαδή εκείνες που βασίζονται σε ετερονομες μεθόδους "στέρησης" κι "ανταμοιβης", αποτελούν "προσωρινά μέτρα", που πρέπει να συνδυάζονται με διάλογο, ανάλογα με την ηλικία του παιδιού. Εξηγουμε όμως, πάντα, απλά και κοφτα την "τιμωρία" και το λόγο της, κι αφού λήξει η "τιμωρία" θα συζητηθεί η αντιμετώπιση και τα αποτελέσματα της. Μετα την ηλικία των επτά ετών, τα παιδιά αναπτύσσουν σιγά -σιγά "αυτόνομη" ηθική, ενώ ο ρόλος του ενηλικου είναι να συζητα μαζί τους τα θέματα δικαιοσύνης με διάφορες αφορμες. Στόχος είναι, πρωτίστως, τα παιδιά να κατανοησουν καλά τις προτεραιότητες των γονέων σε σχέση με τη συμπεριφορά τους στο σπίτι αλλά και σε σχέση με τις συμπεριφορά τους στις διάφορες κοινωνικές περιστάσεις: σχολείο, παιχνίδι, επισκέψεις, υποχρεώσεις...
• Ακομη κι αν κάποιες φορές νιωθουμε την ανάγκη να αλλαξουμε το κλίμα του σπιτιού μας σε μια μέρα, δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές για "υπακουα" παιδιά. Η υπερβολική, και χωρίς εξηγησεις, άσκηση πίεσης, ενδέχεται να φέρει διάφορα "φανερά" και "κρυφά" συμπτώματα στα παιδιά. Πάνω από όλα είμαστε ειλικρινεις κι αγαπαμε με αφοσίωση ο ενας τον αλλο, και μετά, αποφασίσουμε ποια είναι τα πιο "κρισιμα" θέματα του σπιτιού.
• Κάθε παιδί έχει μοναδικό ψυχισμο, ο οποίος "ξεκλειδωνει" με διαφορετικό τρόπο. 

Χριστίνα Καλαβρη, ψυχολόγος - εγκληματολόγος