"Ο λόγος είναι θεραπευτικος".
(Από την παραμικρή έκφραση έως τις δομημενες διαδικασίες "αποτελεσματικης" επικοινωνίας...)
Η παραπάνω φραση αποτελεί αξίωμα της ψυχολογίας.
Όμως, τι θεραπευει ο λόγος και με ποιον τρόπο;
Πώς μπορούμε να επηρεασουμε τις σκέψεις και με ποιον τρόπο, επεμβαινοντας στις σκέψεις, αποκαθιστουμε τελικά τις συμπεριφορές;
Λίγο- πολύ οι παρεμβάσεις μας, ως ειδικών, έχουν "συμβουλευτικο" χαρακτήρα, στοχευοντας άμεσα στο να προκαλέσουν `η να τροποποιησουν συμπεριφορές.
Όμως, τι θεραπευει ο λόγος και με ποιον τρόπο;
Πώς μπορούμε να επηρεασουμε τις σκέψεις και με ποιον τρόπο, επεμβαινοντας στις σκέψεις, αποκαθιστουμε τελικά τις συμπεριφορές;
Λίγο- πολύ οι παρεμβάσεις μας, ως ειδικών, έχουν "συμβουλευτικο" χαρακτήρα, στοχευοντας άμεσα στο να προκαλέσουν `η να τροποποιησουν συμπεριφορές.
Ετσι, οι μικρές αλλαγές, ίσως για κάποιους να είναι εκείνες που φέρνουν τις πιο μεγάλες, αλλά, όπως και να `χει, φαίνεται ότι πιστευουμε πολύ στη δύναμη των λέξεων...
Επιπροσθετως, οι παρεμβάσεις μας, μέσω του λόγου και σε σχέση με το λόγο, είναι "εκπαιδευτικές", αποσκοπωντας στο να "ενδυναμωσουν", να καταστησουν τα άτομα "αυταρκη", μέσω αναλυσης του λόγου τους, βελτίωσης της παραγωγής, του περιεχομένου, της αποτελεσματικοτητας του.
Κι αυτό λειτουργεί επειδή, ο λόγος, σχετίζεται με τον τρόπο που "βάζουμε" τον κόσμο μέσα μας: τον προσλαμβανουμε, τον "τακτοποιουμε"/ κατηγοριοποιουμε, τον ανακαλουμε επιλεκτικα.
Επιπροσθετως, οι παρεμβάσεις μας, μέσω του λόγου και σε σχέση με το λόγο, είναι "εκπαιδευτικές", αποσκοπωντας στο να "ενδυναμωσουν", να καταστησουν τα άτομα "αυταρκη", μέσω αναλυσης του λόγου τους, βελτίωσης της παραγωγής, του περιεχομένου, της αποτελεσματικοτητας του.
Κι αυτό λειτουργεί επειδή, ο λόγος, σχετίζεται με τον τρόπο που "βάζουμε" τον κόσμο μέσα μας: τον προσλαμβανουμε, τον "τακτοποιουμε"/ κατηγοριοποιουμε, τον ανακαλουμε επιλεκτικα.
Είναι μέσο έκφρασης αναγκών κι επιθυμιων αλλά και αναζήτησης νοήματος, σκοπού...
Είναι η λογική, που διέπει τις συμπεριφορές, τις εξηγεί, δοκιμαζει να τις προβλέψει...
Εδώ όμως, το απτό, κατά τη γνώμη μου, θέμα, είναι οι σκέψεις, σε επίπεδο ατομικό... Οι όχι πάντοτε και τόσο "προσωπικές", σκέψεις, όπως θα δούμε...
Οι σκεψεις, επειδή περιέχουν κίνητρα, συναισθήματα, στάσεις κι αντιλήψεις... Επειδη αφορούν τη θέση μας στον κόσμο και την ιστορία μας σε αυτόν, τα σημαντικά γεγονότα και πρόσωπα της ζωής μας, ταυτοτητες, αξίες και βαθειά ριζωμενες πίστεις, πεποιθήσεις σχετικές με το πόσα μπορούμε να κάνουμε, πώς μας βλέπουν οι άλλοι, κοσμοθεωριες που αποτελούνται από αίτια κι αποτέλεσματα, την "κοινωνία που κατοικει μέσα μας"...
Γενικα, λοιπόν:
Οι σκέψεις σχετίζονται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικα των ατόμων και του περιβάλλοντος τους. Μας δίνουν μια ιδέα της καθημερινότητας των ατόμων, των επιθυμιων, των ξεχωριστων αναγκών τους, των δυνατοτήτων, των φοβων, των δυσκολιων, της κουλτουρας, των αρχών τους...
Υπάρχει τάξη στις σκέψεις μας, η οποία όμως δεν αποκλειει ότι οι σκέψεις, μπορεί επίσης να είναι αντιφατικες μεταξύ τους `η σε αντιφαση με τις πράξεις μας. Αντιφατικες σκέψεις μπορεί να συνυπάρχουν χωρίς να δημιουργούν απαραιτητα άγχος στα άτομα, ωστόσο, εάν ενα γεγονός "προκαλέσει" ενα άτομο να "εκλογικευσει"/ δικαιολογήσει μια "αντιφατικη" πραξη του, τότε θα αλλάξει η σκέψη του σχετικά με την πράξη αυτή (βλ. για παράδειγμα τις έρευνες σχετικά με τη "γνωστική ασυμφωνια" στην κοινωνική ψυχολογία).
Οι σκέψεις μπορούν να τροποποιηθουν παράγοντας πρωτα συγκεκριμένες συμπεριφορές. Πρόκειται για ευρήματα της πειραματικής κοινωνικής ψυχολογίας. Φαίνεται ότι οι στασεις των ατόμων, όχι μόνο επηρεάζουν τις συμπεριφορές τους, αλλά και το αντίστροφο: δημιουργώντας τις συνθήκες ώστε να παραγουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές, μπορούμε να αλλάξουμε τις στάσεις των ατόμων (θεωρίες των "κοινωνικών στασεων").
Εφαρμοζω πολύ αυτή τη γνώση μου, στις παρεμβάσεις για τη σχολική βια: προσκαλωντας ένα "βίαιο" παιδί να κατευθύνει το διάλογο για την επίλυση μιας σύγκρουσης μεταξύ άλλων παιδιών, όχι μόνο χρησιμοποιείς θετικά τις ηγετικές του ικανότητες αλλά και το "δεσμευεις", ώστε οι σκέψεις του να επικεντρωθουν και να επενδυσουν το νέο του ρόλο.
Οι "προβληματικες" σκέψεις μπορούν να (ξανα)γίνουν λειτουργικές, επηρεαζοντας συνολικά την αποδοτικοτητα ενός ατόμου αλλά και την ικανοποίηση του από τη ζωή του. Ειδικές τεχνικές της γνωσιακης-συμπεριφοριστικης θεραπείας, μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση φοβιων, άγχους, θυμου, στην αύξηση της αυτοπεποίθησης και κυρίως στην κατανόηση της σχέσης μεταξύ σκεψεων και συναισθημάτων.
Ο "σωστός" τρόπος σκέψης μπορεί να γίνει συνήθεια με την επανάληψη. Κατ`αρχας, κάθε άτομο είναι το κέντρο των εμπειριων του, της "αλήθειας", ίσως και της "καταλληλοτητας", των σκεψεων του. Από την άλλη πλευρά, ο "σωστός" τρόπος σκέψης, αφορα τόσο γενικές αρχές όσο και στρατηγικές ώστε, χωρίς ριζικές αμφισβητησεις, αλλά με βήμα-βήμα αλλαγές που βασίζονται σε προσωπικές διαπιστωσεις, να νιωθουμε καλύτερα και να είμαστε αισιοδοξοι. Συνεπώς, είναι εφικτό το κάθε άτομο να πάρει τη ζωή του στα χέρια του, να θέσει τις προτεραιοτητες του κι εφόσον το επιθυμεί, να αλλάξει, εφαρμόζοντας με συστηματικο τρόπο τα βήματα που οδηγούν στο στόχο που έχει επιλέξει.
Η εξάσκηση των δεξιοτήτων και των στρατηγικων θετικών σκεψεων, μπορεί, επισης, να γίνει με παιχνίδι ρολων σε μικρές ομαδες.
Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός, κι επίσης, "δεν υπάρχει κάποιος τόσο αδικημενος από τη φύση, που να μη μπορεί να βελτιωθεί με την καλλιέργεια (John Amos Comenius, 1592-1670)". Πίσω από τις σκέψεις, υπάρχουν βαθειά ριζωμενες πεποιθήσεις. Μάλιστα, οι πεποιθήσεις γίνονται σε βάθος χρόνου πραγματικότητα στη ζωή μας. Το να πιστευεις στη δυνατότητα βελτίωσης του ατόμου, είναι απαραίτητο προκειμένου να αλλάξεις κατι.
Όσο περισσότερο πολύπλοκες γίνονται οι κοινωνικές συνθήκες, τόσο περισσότερη ανάγκη έχουμε να μπορουμε να παραγουμε ισορροπημενες σκέψεις: Χρειαζομαστε μέτρο, σημεία αναφοράς αλλά και θετικά πρότυπα, κι έχουμε ανάγκη από ποιοτική επικοινωνία, ιδίως όσο μεγαλωνουμε...
Το να παρεμβαινεις στις σκέψεις δεν είναι μεταφυσική.
Χρειάζεται υπομονή και επιμονή, δουλειά σε βήματα και ανθρώπους με γνώσεις, που μπορούν να είναι εκεί, σταθερά.
Πιο ειδικά... (συνεχίζεται)
Είναι η λογική, που διέπει τις συμπεριφορές, τις εξηγεί, δοκιμαζει να τις προβλέψει...
Εδώ όμως, το απτό, κατά τη γνώμη μου, θέμα, είναι οι σκέψεις, σε επίπεδο ατομικό... Οι όχι πάντοτε και τόσο "προσωπικές", σκέψεις, όπως θα δούμε...
Οι σκεψεις, επειδή περιέχουν κίνητρα, συναισθήματα, στάσεις κι αντιλήψεις... Επειδη αφορούν τη θέση μας στον κόσμο και την ιστορία μας σε αυτόν, τα σημαντικά γεγονότα και πρόσωπα της ζωής μας, ταυτοτητες, αξίες και βαθειά ριζωμενες πίστεις, πεποιθήσεις σχετικές με το πόσα μπορούμε να κάνουμε, πώς μας βλέπουν οι άλλοι, κοσμοθεωριες που αποτελούνται από αίτια κι αποτέλεσματα, την "κοινωνία που κατοικει μέσα μας"...
Γενικα, λοιπόν:
Οι σκέψεις σχετίζονται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικα των ατόμων και του περιβάλλοντος τους. Μας δίνουν μια ιδέα της καθημερινότητας των ατόμων, των επιθυμιων, των ξεχωριστων αναγκών τους, των δυνατοτήτων, των φοβων, των δυσκολιων, της κουλτουρας, των αρχών τους...
Υπάρχει τάξη στις σκέψεις μας, η οποία όμως δεν αποκλειει ότι οι σκέψεις, μπορεί επίσης να είναι αντιφατικες μεταξύ τους `η σε αντιφαση με τις πράξεις μας. Αντιφατικες σκέψεις μπορεί να συνυπάρχουν χωρίς να δημιουργούν απαραιτητα άγχος στα άτομα, ωστόσο, εάν ενα γεγονός "προκαλέσει" ενα άτομο να "εκλογικευσει"/ δικαιολογήσει μια "αντιφατικη" πραξη του, τότε θα αλλάξει η σκέψη του σχετικά με την πράξη αυτή (βλ. για παράδειγμα τις έρευνες σχετικά με τη "γνωστική ασυμφωνια" στην κοινωνική ψυχολογία).
Οι σκέψεις μπορούν να τροποποιηθουν παράγοντας πρωτα συγκεκριμένες συμπεριφορές. Πρόκειται για ευρήματα της πειραματικής κοινωνικής ψυχολογίας. Φαίνεται ότι οι στασεις των ατόμων, όχι μόνο επηρεάζουν τις συμπεριφορές τους, αλλά και το αντίστροφο: δημιουργώντας τις συνθήκες ώστε να παραγουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές, μπορούμε να αλλάξουμε τις στάσεις των ατόμων (θεωρίες των "κοινωνικών στασεων").
Εφαρμοζω πολύ αυτή τη γνώση μου, στις παρεμβάσεις για τη σχολική βια: προσκαλωντας ένα "βίαιο" παιδί να κατευθύνει το διάλογο για την επίλυση μιας σύγκρουσης μεταξύ άλλων παιδιών, όχι μόνο χρησιμοποιείς θετικά τις ηγετικές του ικανότητες αλλά και το "δεσμευεις", ώστε οι σκέψεις του να επικεντρωθουν και να επενδυσουν το νέο του ρόλο.
Οι "προβληματικες" σκέψεις μπορούν να (ξανα)γίνουν λειτουργικές, επηρεαζοντας συνολικά την αποδοτικοτητα ενός ατόμου αλλά και την ικανοποίηση του από τη ζωή του. Ειδικές τεχνικές της γνωσιακης-συμπεριφοριστικης θεραπείας, μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση φοβιων, άγχους, θυμου, στην αύξηση της αυτοπεποίθησης και κυρίως στην κατανόηση της σχέσης μεταξύ σκεψεων και συναισθημάτων.
Ο "σωστός" τρόπος σκέψης μπορεί να γίνει συνήθεια με την επανάληψη. Κατ`αρχας, κάθε άτομο είναι το κέντρο των εμπειριων του, της "αλήθειας", ίσως και της "καταλληλοτητας", των σκεψεων του. Από την άλλη πλευρά, ο "σωστός" τρόπος σκέψης, αφορα τόσο γενικές αρχές όσο και στρατηγικές ώστε, χωρίς ριζικές αμφισβητησεις, αλλά με βήμα-βήμα αλλαγές που βασίζονται σε προσωπικές διαπιστωσεις, να νιωθουμε καλύτερα και να είμαστε αισιοδοξοι. Συνεπώς, είναι εφικτό το κάθε άτομο να πάρει τη ζωή του στα χέρια του, να θέσει τις προτεραιοτητες του κι εφόσον το επιθυμεί, να αλλάξει, εφαρμόζοντας με συστηματικο τρόπο τα βήματα που οδηγούν στο στόχο που έχει επιλέξει.
Η εξάσκηση των δεξιοτήτων και των στρατηγικων θετικών σκεψεων, μπορεί, επισης, να γίνει με παιχνίδι ρολων σε μικρές ομαδες.
Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του καλός, κι επίσης, "δεν υπάρχει κάποιος τόσο αδικημενος από τη φύση, που να μη μπορεί να βελτιωθεί με την καλλιέργεια (John Amos Comenius, 1592-1670)". Πίσω από τις σκέψεις, υπάρχουν βαθειά ριζωμενες πεποιθήσεις. Μάλιστα, οι πεποιθήσεις γίνονται σε βάθος χρόνου πραγματικότητα στη ζωή μας. Το να πιστευεις στη δυνατότητα βελτίωσης του ατόμου, είναι απαραίτητο προκειμένου να αλλάξεις κατι.
Όσο περισσότερο πολύπλοκες γίνονται οι κοινωνικές συνθήκες, τόσο περισσότερη ανάγκη έχουμε να μπορουμε να παραγουμε ισορροπημενες σκέψεις: Χρειαζομαστε μέτρο, σημεία αναφοράς αλλά και θετικά πρότυπα, κι έχουμε ανάγκη από ποιοτική επικοινωνία, ιδίως όσο μεγαλωνουμε...
Το να παρεμβαινεις στις σκέψεις δεν είναι μεταφυσική.
Χρειάζεται υπομονή και επιμονή, δουλειά σε βήματα και ανθρώπους με γνώσεις, που μπορούν να είναι εκεί, σταθερά.
Πιο ειδικά... (συνεχίζεται)
_____________
Οι ιδέες μου, σε αυτό το άρθρο, θα έλεγα ότι προέρχονται από αναγνωσματα κοινωνικής ψυχολογίας, τεχνικές των γνωσιακων-συμπεριφοριστικων προσεγγισεων και αρχές της ροτζεριανης ανθρωποκεντρικης ψυχοθεραπειας. Κι από την εμπειρία μου, δουλεύοντας τεχνικές εμψυχωσης ομάδων κι αυτοσχεδιαστικο θέατρο και θεατρικό παιχνίδι...
Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου