Γιατί αξίζει να επιμείνουμε στη διδασκαλία της γραφής και πώς θα βοηθήσουμε τα παιδιά στις δυσκολίες τους σχετικά με το γραπτό λόγο;

Οι δεξιότητες γραφής είναι βασικές, όχι μόνο για τη βελτίωση της επίδοσης των παιδιών στο σχολείο, διότι η γραφή έχει χαρακτηριστεί ως η «ακρογωνιαία λίθος της μάθησης», αλλά και επειδή, ως ικανότητα έκφρασης των ιδεών και αποτελεσματικής επικοινωνίας, είναι «ωφέλιμη για τα άτομα και σε ψυχολογικό επίπεδο*». Πιο συγκεκριμένα, όπως μπορούμε εύκολα να συμπεράνουμε, τα άτομα που έχουν επαρκείς (και πάνω από το μέσο όρο) δεξιότητες γραφής, έχουν περισσότερη αυτοπεποίθηση και είναι σε θέση να διαχειριστούν τις γνώσεις τους (δηλαδή να σκεφτούν κριτικά, να κατανοήσουν και να επιλύσουν πολύπλοκα προβλήματα) και να τις δείξουν.

Η μελέτη της γραφής, έχει δείξει ότι πρόκειται για μια δεξιότητα, ή καλύτερα, ένα σύνολο δεξιοτήτων, που μπορούν να βελτιωθούν με τη διδασκαλία «στρατηγικών».
Αξίζει, λοιπόν, να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο στα γραπτά έργα και τη διδασκαλία της γραφής και ως γονείς και ως δάσκαλοι, βοηθώντας τα παιδιά πρώτα-πρώτα να αναπτύξουν θετικές στάσεις για τη γραφή, κι έπειτα, μέσα από την ανάπτυξη της έκφρασής τους, να αποκτήσουν περισσότερες ευκαιρίες κοινωνικής δράσης και συμμετοχής (γραπτή επικοινωνία και χρήση των τεχνολογικών μέσων).

Ο καθένας λοιπόν, μπορεί να βελτιωθεί ως προς τις δεξιότητες γραφής. Μάλιστα, όταν υπάρχουν μαθησιακές δυσκολίες, υπάρχει ένας λόγος παραπάνω ώστε να επιμείνουμε περισσότερο στη διδασκαλία της γραφής. Σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, υποστηρίζουν ότι η γραφή είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που ενεργοποιεί πολλές και διαφορετικές επιμέρους δεξιότητες, καθώς σχετίζεται με τη μνήμη και την προσοχή, ενεργοποιώντας διάφορες περιοχές του εγκεφάλου, την ωρίμανση, την εκμάθηση στρατηγικών, τη μνήμη, αλλά και τις συνήθειες, τη γλώσσα, την κουλτούρα… Με απλές, όμως, συμβουλές, μπορούμε να εστιάσουμε: πρώτον, στη ρύθμιση της προσοχής, δεύτερον, στη δυνατότητα σχεδιασμού, τρίτον, το στάδιο υλοποίησης, δηλαδή παραγωγής ενός κειμένου, και τέλος, το στάδιο διόρθωσης του, όπου πρέπει να είμαστε σε θέση να το αξιολογήσουμε συνολικά το κείμενο και να κάνουμε τις απαραίτητες διορθώσεις.

Το μυστικό, σε σχέση με τη διδασκαλία της γραφής, έχει να κάνει, εκτός από την προσοχή και τη συγκέντρωση, με τη μνήμη. Ας πούμε, προκειμένου να τη δούμε όσο πιο απλά γίνεται, ότι η μνήμη μας χωρίζεται σε «μνήμη εργασίας» (που συνεχώς «τρέχει») και «μακρόχρονη μνήμη» (εκεί που βρίσκονται οι γενικές γνώσεις)**, όπως είναι περίπου και η μνήμη του ηλεκτρονικού υπολογιστή. Έχοντας το παραπάνω κατά νου, με τη διδασκαλία στρατηγικών, μπορούμε να υποστηρίξουμε το μαθητή σχετικά με το ποιες γνώσεις του θα ανασύρει και ποιες νέες πληροφορίες θα αναζητήσει σε διάφορες πηγές, πώς θα τις σημειώσει, πώς θα τις οργανώσει και ποιοι είναι οι γενικοί κανόνες της δομής ενός κειμένου…

«Η θέληση, ωστόσο, φαίνεται ότι είναι σημαντικός παράγοντας προκειμένου να εμπλακεί κάποιος στη γραφή***». Στην ουσία, προκειμένου κάποιος να εμπλακεί στο πώς θα μεταδώσει ένα γραπτό νόημα, πρέπει να έχει κίνητρα και αντίστοιχα ενδιαφέροντα. Οι ομαδικές δραστηριότητες, αποτελούν ένα κίνητρο στο σχολικό περιβάλλον, το οποίο παράλληλα με την ενθάρρυνση της έκφρασης και συμμετοχής, μειώνει και το άγχος κι αυξάνει την αίσθηση αυτό-αποτελεσματικότητας. Όσο τα παιδιά εμπλέκονται στο διάλογο, αναλύουν το έργο κι ανταλλάσσουν ιδέες, έτσι, είναι σίγουρα ότι έχουν κατανοήσει τι πρέπει να κάνουν. Η ομαδική συνεργασία, μπορεί κάλλιστα να εφαρμοστεί σε επίπεδο σχεδιασμού (προσχέδιο) του κειμένου αλλά και σχετικά με τη διατύπωση των στόχων των πιο προχωρημένων κειμένων. Περαιτέρω, η δυνατότητα επιλογής των θεμάτων από τους μαθητές κι ο διάλογος στην τάξη, βοηθούν ιδιαίτερα στην ενθάρρυνση των μαθητών.

Με ανάλογο τρόπο, όμως πιο σε πιο εντατικό επίπεδο, διαχειριζόμαστε τις μαθησιακές δυσκολίες: επιμένουμε περισσότερο στην κατανομή του χρόνου, την οργάνωση της ύλης και στο να έχουμε δίπλα μας όλα όσα χρειαζόμαστε για τη μελέτη, εξηγούμε με σαφήνεια και επαναλαμβάνοντας εάν χρειαστεί τα βήματα για την ολοκλήρωση των εργασιών και κάνοντας τακτά μικρά διαλείμματα, επί τόπου, ώστε να μην από-συγκεντρώνονται τα παιδιά και να μην επιβαρύνεται η μνήμη τους με διαφορετικού τύπου έργα. Θα πρότεινα να τραγουδήσετε κάτι ή να διαβάσετε μια μικρή ιστοριούλα στα διαλείμματα της μελέτης ή να κάνετε μια αναζήτηση σχετικών με το διάβασμα, θεμάτων, στο διαδίκτυο. Τα χρωματιστά στυλό και χαρτάκια, βοηθούν πολύ την κατανόηση και την απομνημόνευση, ενώ οι επαναλήψεις είναι βασικές για τη μάθηση.

Σε σχέση, τώρα, με την τάξη, η χρήση γενικών έργων γραφής σαφώς δυσκολεύει τα πράγματα. Είναι καλύτερο να προηγείται κατατοπιστική συζήτηση, αφού ο χρόνος που ξοδεύεται για την ανάλυση των στόχων των γραπτών εργασιών σε οδηγίες και γενικές πληροφορίες, δεν θεωρείται σπατάλη. Καλύτερα να επιμένουμε περισσότερο στις εξηγήσεις και τις οδηγίες, αφού, τουλάχιστο, αυτή θα είναι και μια ευκαιρία καλής επανάληψης για όλους. Θα προσέθετα, επίσης, εδώ, ότι αρκετές φορές, οι ενήλικες μιλάμε γενικά στα παιδιά, υπερεκτιμώντας τις ικανότητες τους: σαφώς τα σημερινά παιδιά έχουν ανεπτυγμένη αντίληψη, ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι έχουν ωριμότητα, υπομονή, μεθοδικότητα, εάν δεν τα βοηθήσουμε εμείς να τα αποκτήσουν.

Με βάση την προσωπική μου εμπειρία στην εμψύχωση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, μπορώ να εγγυηθώ ότι τα παιδιά ενθουσιάζονται όταν συζητάμε όλοι μαζί στην τάξη, γράφοντας, αρχικά, όλες τις ιδέες στον πίνακα και περιορίζοντας στην συνέχεια το θέμα, κυκλώνοντας κι οργανώνοντας ( δηλαδή, βάζοντας στη σειρά με αριθμούς) τις πιο σχετικές ιδέες, ώστε να χρησιμοποιήσουμε ένα κοινό προσχέδιο για το ατομικό έργο που θα δημιουργήσουν στη συνέχεια. Προκειμένου τα πιο μικρά παιδιά να αγαπήσουν τη γραφή, μπορούμε να τη συνδυάσουμε με τη μορφή λεζάντας σε ζωγραφιές και φωτογραφίες, βοηθώντας έτσι και στην οπτικοποίηση των εννοιών αλλά και σε σχέση με την ορθογραφία. Πρόκειται για μια μέθοδο που υποβοηθά τους μαθητές (εμπεριέχει, δηλαδή, «υποβολή»), ωστόσο, συντελεί, βαθμιαία, στην αυτονόμησή τους.

Τα συστηματικά βήματα που προτείνουν τα «μοντέλα για τη διδασκαλία της γραφής», είναι, γενικά: α) ενεργοποίηση των γενικών γνώσεων και συζήτηση, β) σχεδιασμός του κειμένου και δομή, γ) μνήμη, δηλαδή πρόχειρα σχεδιαγράμματα και χαρτάκια, δ) υποστήριξη, δηλαδή ενσωμάτωση των συγκεκριμένων στόχων στο κείμενο και ε) ανεξάρτητη επίδοση και ανατροφοδότηση του μαθητή σε σχέση με το πώς τα πήγε (πίνακες και σχεδιαγράμματα που απεικονίζουν τους στόχους και τη βελτίωση)****. Πρέπει, επίσης, να αποσαφηνίσουμε τους στόχους που επιδιώκουμε να βελτιώσουμε με τη διδασκαλία της γραφής: αφορούν το μέγεθος του κειμένου; την ποιότητα; τη δομή; το λεξιλόγιο; την ορθογραφία; Να ιεραρχήσουμε τους στόχους αυτούς και να δουλέψουμε με προτεραιότητες. Πιο συγκεκριμένα, σε σχέση με την ανάπτυξη της «κριτικής σκέψης», αναφερόμαστε στις δυνατότητες των μαθητών να διατυπώνουν επιχειρήματα υπέρ και κατά, να συγκρίνουν, να σκέφτονται αναλυτικά, να εντοπίζουν τα κύρια σημεία, να συνοψίζουν, να μπορούν να προχωρούν από το ειδικό στο γενικό και αντίθετα…

Όπως αναφέραμε, η έκφραση και ιδιαίτερα η γραπτή (δεδομένου ότι «τα γραπτά μένουν»), είναι μια δεξιότητα η οποία αναδεικνύει τα υπόλοιπα προσόντα του ατόμου. Η σημασία της, άλλωστε, σε συλλογικό επίπεδο είναι τεράστια: η ανακάλυψη της γραφής συνδέεται με τη δυνατότητα ιστορικής καταγραφής και τη «διάσωση». Ένας λόγος παραπάνω, προκειμένου να αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο στις δεξιότητες γραφής, είναι ώστε να αγαπήσουμε περισσότερο τη γλώσσα μας και μέσα από αυτή, τα συναισθήματα με τα οποία είναι φορτισμένος ο λόγος, τα βαθύτερα νοήματα και η κουλτούρα μας…

                                

Καλή Σχολική και Ακαδημαϊκή Χρονιά,

καλό μήνα- καλή δύναμη σε όλους!

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος

 «Σε επίπεδο πεποιθήσεων»: όταν οι γνώσεις μας εμπλέκονται με τις προσωπικές μας στάσεις κι εμπειρίες, τότε γίνονται βαθιές πίστεις, επιλογές και «φιλοσοφία ζωής»…

_________

* Πρόκειται για σύγχρονους επιστήμονες ξενόγλωσσων ερευνών, όπου, δυστυχώς, δύσκολα αποκτά πρόσβαση ο «μη-ειδικός», τα κυριότερα είναι των συγγραφέων Graham S. & Harris K..

** (Στην πραγματικότητα όμως, υπάρχει κι ένα ενδιάμεσο στάδιο, στο οποίο δεν αναφέρομαι επειδή δεν αλλάζει αυτό που εδώ θέλω να επισημάνω.)

*** Στο ίδιο κείμενο, όπως παρακάτω, 4.

**** Πρόκειται για συστηματοποιημένη γνώση με τη μορφή μοντέλων που προορίζονται για χρήση σε σχολικές τάξεις. Ένα ιδιαίτερα κατατοπιστικό και χρήσιμο άρθρο για επιστήμονες της εκπαίδευσης, στο οποίο περιέχονται όλες οι αναφορές που έχω κάνει σε αυτό το άρθρο, είναι το εξής: Harris K., Graham S., The International Dyslexia Association, 2011: “An Adjective is a word hanging down from a noun” Learning to write and students with learning disabilities.