Εάν είναι προφανές ότι η σκέψη επηρεάζει τη γλώσσα*, τότε, όταν στοχεύουμε στην επίλυση προβλημάτων, θα πρέπει να λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη και το ενδεχόμενο ότι η γλώσσα επηρεάζει τη σκέψη: στο άρθρο αυτό, αναφερόμαστε στον τρόπο με τον οποίο η ποικιλία του λεξιλογίου, μας επιτρέπει ή μας εμποδίζει να προσεγγίζουμε, να αναλύουμε και να κατανοούμε (ξεχωριστά) την κάθε κατάσταση. Πιο συγκεκριμένα, το (διαθέσιμο) λεξιλόγιο, μπορεί να περιορίζει τους ορίζοντές μας, αφού όλα ξεκινάνε από την ονομασία που δίνουμε, συνεπώς και η κατηγορία στην οποία τοποθετούμε την κάθε εμπειρία, αλλά το (διαθέσιμο) λεξιλόγιο, μπορεί επίσης να αναδεικνύει τις διαφορετικές αποχρώσεις μιας κατάστασης. Έτσι, αφού ο στόχος μας πάντοτε είναι το να γνωρίζουμε τη σωστή στιγμή για κάθε (σωστή) αντίδραση, οι πιο κατάλληλες αρχικές περιγραφές, είναι αυτές που θα έχουν κάνει ήδη το μισό δρόμο της επίλυσης...
Ας ξεκινήσουμε όμως από την αρχή, την ψυχολογική αυτή παρουσίαση με απλά λόγια: εάν δεν κάνουμε λόγο για κάτι, τότε αυτό κινδυνεύει να μείνει αόρατο ή να ξεχαστεί. Κάποιοι ψυχολόγοι θα πουν ότι αυτή είναι και η αιτία των "(ψυχικών) τραυμάτων", η έλλειψη, δηλαδή, λόγου και εξήγησης. Εάν όμως το περιγράψουμε καλά, τότε και μειώνεται το άγχος μας και το διαχειριζόμαστε τελικά καλύτερα. Γι' αυτό και στις σύγχρονες κοινωνίες, προσπαθούμε να συζητάμε για όλα όσα συμβαίνουν, ήδη από τα παιδικά χρόνια. Έτσι, μαθαίνουμε επίσης να ξεχωρίζουμε (και να διαβαθμίζουμε) τις διάφορες καταστάσεις και τις αντιδράσεις μας σε αυτές.
Βέβαια, τα ζητήματα της επίλυσης προβλημάτων έχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Εκτός από τη συνολική κατανόηση της κατάστασης, η οποία σε μεγάλο βαθμό έχει να κάνει με την ικανότητά μας να "μπαίνουμε στη θέση του άλλου" και να μπορούμε να περιγράψουμε την οπτική του με τρόπο που να τον ικανοποιεί, περιλαμβάνουν και την επιμέρους συναισθηματική κατανόηση διαφόρων συμβάντων που σχετίζονται με ένα συγκεκριμένο πρόβλημα. Η ανατομία τους περιλαμβάνει την αλληλουχία σχημάτων συναισθημάτων-σκέψεων-αντιδράσεων.
Σε αυτή τη σχέση, το συναισθηματικό κομμάτι, είναι συνήθως το πιο δύσκολο να περιγραφεί με το διαθέσιμο λεξιλόγιο. Μάλιστα, επειδή η κοινωνική πραγματικότητα είναι πολύπλοκη, οι βάσεις αυτής της κατανόησης επιδιώκουμε να μπαίνουν σε μικρότερες ηλικίες, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο ενδυναμώνουμε τα ενήλικα άτομα περιλαμβάνει την περισσότερο ενεργή εμπλοκή τους στην ανάλυση της συναισθηματικής πλευράς των καταστάσεων.
Κάθε λέξη λοιπόν με την οποία περιγράφουμε κάτι, έχει ένα διαφορετικό νόημα. Για παράδειγμα: η λέξη παραίτηση, είναι διαφορετική από την "παθητικότητα", από την "αναβολή", την "υποχώρηση" κι από τον "συμβιβασμό". Όταν κάνουμε λόγο για τη συναισθηματική κατανόηση, τότε συνυπολογίζουμε και το ειδικό, συναισθηματικό φορτίο, που έχει για το κάθε άτομο η κάθε μια από τις παραπάνω στάσεις απέναντι σε ένα πρόβλημα. Στο ίδιο παράδειγμα, εάν δυο πλευρές έχουν μια σύγκρουση, τότε θα κερδίσουμε το περισσότερο έδαφος στην επίλυσή της, εάν συμφωνήσουμε μεταξύ μας ώστε με τον όρο "υποχώρηση" να εννοούμε όλες οι πλευρές το ίδιο πράγμα κι αυτό που εννοούμε να έχει και μια θετική ερμηνεία. Δηλαδή να ξέρεις (και να πιστεύεις) ότι σε αυτή την (μικρή) "υποχώρηση" θα υπάρχει κάποιο "κέρδος" ως "αντάλλαγμα" και σίγουρα "αμοιβαιότητα" από τις πλευρές στην τήρηση της συμφωνίας. Σε αντίθεση, ας πούμε, με την "παραίτηση", που αφήνει "πικρή γεύση". Περαιτέρω, μια ολόκληρη ομάδα ή κοινότητα, αξίζει να αφιερώνει περισσότερο χρόνο στη διευκρίνηση ορισμένων όρων της πρόληψης κι επίλυσης συγκρούσεων.
Έτσι, θα δημιουργηθεί ένα "συνεχές" στάσεων και συμπεριφορών αλλά και εναλλακτικών και θα δοθεί νέα πνοή στις συνηθισμένες αντιδράσεις.
Επομένως, ένα σημαντικό εμπόδιο της επίλυσης συγκρούσεων, είναι οι ελλιπείς ή/ και αρνητικές εντυπώσεις που έχουμε από πριν για κάποιες έννοιες. Αλλά και το ότι κάποιοι άλλοι, ακόμη πιο αποτελεσματικοί τρόποι, επειδή δεν συζητάμε γι΄αυτούς, παραμένουν τελικά αόρατοι (αρχικά στο λεξιλόγιο και ως συνέπεια στη σκέψη μας). Ακολουθεί ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα: οι συνηθισμένες πιθανότητες της έκβασης μιας σύγκρουσης, περιλαμβάνουν ως επί το πλείστον την υποχώρηση, το συμβιβασμό ή τη βίαιη διεκδίκηση, εις βάρος της σωστής απόχρωσης της "διεκδίκησης", δηλαδή, της διεκδίκησης με τους όρους του σεβασμού και των ίσων δικαιωμάτων.
Αλλά και όταν παρουσιάζουμε τις έννοιες και τις δεξιότητες της (ειρηνικής) επίλυσης συγκρούσεων, τότε, οι έννοιες με τις οποίες διευρύνεται το λεξιλόγιο μας, ξεκινούν να λειτουργούν μέσα μας και, όπως απλοϊκά θα λέγαμε, συνδέονται με τις άλλες έννοιες που ήδη γνωρίζουμε και χρησιμοποιούμε, παράγοντας αυτό που παραπάνω είπαμε ένα συνεχές "αποχρώσεων". Μάλιστα, αποτελεί ένα από τα συμπεράσματα επιστημονικών ερευνών αξιολόγησης το ότι, οι διαδικασίες ειρηνικής επίλυσης διαφορών στο σχολείο, διδάσκουν γενικότερα λεξιλόγιο σχετικό με το "δίκαιο" στους μαθητές που συμμετέχουν σε αυτές.
Οι καλοί δάσκαλοι λένε ότι, εάν η γνώση δεν αναβαθμίζεται και αυτός που είναι "δάσκαλος" δεν ξαναμπεί στη θέση του "μαθητή", τότε κινδυνεύουμε η εμπειρία μας να περιορίζεται απλώς στη διαιώνιση των ίδιων λαθών στην πράξη. Σε ό,τι καινούργιο μαθαίνουμε, αλλά και όταν επισκεπτόμαστε ξανά με επιστημονικό βλέμμα όσα ήδη γνωρίζουμε, ακόμη και μια λέξη μπορεί να κάνει τη διαφορά. Ο πλούτος του λεξιλογίου σχετίζεται με την καλύτερη κατανόηση, την περιγραφή και τη δυνατότητα σύγκρισης και σύνδεσης των εννοιών μεταξύ τους. Και η πλούσια ελληνική γλώσσα, αποτελεί ήδη την "προίκα" μας...
Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος
________
*Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται να μελετήσει σε βάθος τα διλήμματα στη σχέση σκέψης και γλώσσας, θα πρέπει οπωσδήποτε να ξεκινήσει από τους Jean Piaget (1896-1980) και Lev Vygotsky (1896-1934).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου