Τι είναι, όμως, η ηθική και γιατί μας είναι απαραίτητη;
Έως πιο βαθμό, πηγάζει από τους «κανόνες» και έως πιο βαθμό,
αποτελεί μια υποκειμενική αντίληψη; Και τι είναι το «καλό» και το «κακό»;
Και πώς επηρεάζεται αυτή η αντίληψη από την ύπαρξη πολλών,
διαφορετικών, ακόμη και αντιφατικών απαιτήσεων των ποικίλων πλαισίων σήμερα; Και γιατί μας είναι
χρήσιμο, τελικά, το να έχουμε μια άποψη για το καλό και το κακό;
Αν ξεκινήσουμε από τον ορισμό της ηθικής ως ένα σύνολο
κανόνων, τότε δεν έχουμε να «διαπραγματευτούμε» και πολλά. Εξαρτάται, από το τι
επιλέγει κανείς να ακολουθεί, εξαιτίας των δικών του βιωμάτων, των δικών του
απόψεων, του περίγυρού του, των στόχων του γενικά. Ηθικούς κανόνες, θα συναντήσουμε
στις θρησκείες, σε κώδικες καλής συμπεριφοράς, στο «πνεύμα» των νόμων…
Σε ποιο βαθμό, όμως, πέρα από τις προτεινόμενες «ηθικές», οι
οποίες σαφώς περικλείουν, κατά κάποιον τρόπο, «συμπυκνωμένη» σοφία, η ηθική,
είναι ένα ζήτημα υποκειμενικής αντίληψης, το οποίο, μάλιστα, συμπεριλαμβάνει
την ικανότητά μας για αυτοπειθαρχία και είναι σε θέση να βελτιώνεται όσο μεγαλώνουμε;
Η επιστήμη της
ψυχολογίας, όσον αφορά τα θέματα της ηθικής, μοιάζει να δίνει δυο σημαντικές
υποσχέσεις:
ότι τα άτομα έχουν προδιάθεση να είναι καλά και δίκαια και ότι,
όταν τα πράγματα πάνε γενικά καλά, τα άτομα είναι σε θέση να ξεπεράσουν την
επιφανειακή διάσταση της ηθικής και όχι μόνο να εσωτερικεύσουν τους κανόνες,
συνεπώς το τι είναι καλό, αλλά και να προχωρήσουν πέρα από την κάλυψη των
ατομικών τους αναγκών, στο γενικό καλό!
Αν λοιπόν, παρακολουθήσουμε την περιγραφή των ηθικών
σταδίων, σε θεωρίες της (αναπτυξιακής) ψυχολογίας, θα δούμε πώς, η εξωτερική
επιβολή των κανόνων, στις παιδικές ηλικίες, οδηγεί στην εσωτερίκευση αλλά και
ότι, υπάρχει ένα ανώτερο στάδιο της ηθικής, το οποίο αφορά στο συνολικό, γενικό, καλό.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι προϋποθέσεις είναι τρεις, αν και οι βαρύτητές
τους ίσως και να διαφέρουν: η (πρακτική μέσα στην) κοινωνική συναναστροφή, η
κάλυψη των βασικών αναγκών (θα έλεγα, ένα περιβάλλον, σε γενικές γραμμές, ευνοϊκό) και η ηλικιακή ωρίμανση.
Γιατί είναι, όμως, τόσο απαραίτητη η ηθική για τα άτομα;
Από την πλευρά των επιστημών που σπούδασα, μπορώ να αναφερθώ
σε δυο, κατά τη γνώμη μου χαρακτηριστικά, παραδείγματα:
Ας ξεκινήσουμε, πρώτα
απ’ όλα, από το ότι τα πάντα αλλάζουν. Και κυρίως, από το ότι έχουμε και τη
δυνατότητα να τα αλλάζουμε, να τα επηρεάζουμε εμείς κι αυτό ισχύει, είτε συνυπολογίσουμε ότι η ανάγκη για αλλαγή είναι σημαντική για κάποια άτομα, είτε δεν το λάβουμε
καν υπόψη μας. Γενικά, όλα τα πράγματα αλλάζουν κι αυτό έχει να κάνει με τον τρόπο
που τα «τακτοποιούμε» μέσα μας αλλά και με την επιρροή των λόγων και των
πράξεών μας στα πράγματα…
Όταν, για παράδειγμα, έχω ένα επάγγελμα, δηλαδή μια
ειδίκευση, αυτό, μου δίνει ευθύνες και δικαιώματα, αφού υπεισέρχονται οι
προσωπικές μου απόψεις στην κάθε μεταχείριση ή διαχείριση που πραγματοποιώ μέσα
στο λειτούργημα που ασκώ. Η ηθική, δηλαδή η άποψή μου για το πώς πρέπει να
είναι το «καλό», είναι, σε τελική ανάλυση, αυτή που μου δίνει ένα προορισμό,
μια αίσθηση του τι θέλω να πετύχω και με ποια μέσα θα φτάσω εκεί, το πώς θέλω
να μοιάζει αυτό που θα κάνω, τι αποτελέσματα θέλω να έχει και πώς θα επηρεάσει
τους άλλους… Συνεπώς, ακόμη κι αν λέγαμε ότι θα «βγαίναμε» από το κομμάτι της
κριτικής της ηθικής, με την πιο στενή έννοια, δηλαδή εκείνη του "κανόνα", θα
τονίζαμε και πάλι την ηθική, κατά κάποιον τρόπο, ως "πυξίδα" για τα άτομα.
Είναι εκ των ουκ άνευ
για έναν επιστήμονα, πέρα από την κατάρτιση και τις γνώσεις του, να έχει μια
υγιή, ξεκάθαρη και σταθερή άποψη για το «καλό»…
Το δεύτερο παράδειγμα, αφορά, τη μεταχείριση των «παραβατών», η οποία, σχετίζεται, κυρίως, με τους «άγραφους» κανόνες. Εδώ, η ηθική, με τη στενή
έννοια υπαγορεύει, προφανώς, την «αποκατάσταση της τάξης», ενώ η ηθική
γενικότερα, σχετίζεται με την αναγνώριση της αξίας των ατόμων και την
αποκατάσταση της βλάβης σε αυτόν τον τομέα.
Έτσι, οι διαφόρου είδους «ηθικές», φαίνεται ότι εξαίρουν διαφορετικές προτεραιότητες, οι οποίες, άλλοτε μοιάζουν να είναι «συμπληρωματικές» κι άλλοτε ακόμη και «αντιφατικές» μεταξύ τους, εξακολουθούν, όμως, να
λειτουργούν σε διαφορετικά επίπεδα… Επομένως και σε αυτήν την περίπτωση, δηλαδή
της αποκατάστασης, η ξεκάθαρη άποψη για το «καλό», επηρεάζει τις εκάστοτε
«επιλογές» των ατόμων…
Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου