Η επιστήμη της ψυχολογίας και «το νόημα της ζωής». Σκέψεις για τη διαχείριση του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων μέσα από τη γνώση και την αυτογνωσία

Σε αυτό το ιστολόγιο, έχουμε κάνει, αρκετές φορές, λόγο, για την ύπαρξη κάποιων αποτελεσματικών βημάτων διαχείρισης του άγχους. Πράγματι, οι συγκεκριμένες τεχνικές, που έχουμε περιγράψει, δύναται να ανακουφίσουν άμεσα κάποια συμπτώματα που καθιστούν δυσλειτουργικές τις σκέψεις, τις συμπεριφορές και τη μεταξύ τους σχέση. Ωστόσο, φαίνεται ότι αυτή η διαχείριση των συμπτωμάτων, δεν μπορεί να αγγίξει τις πηγές του άγχους, οι οποίες είναι όντως «βαθύτερες»… Θέλω με αυτό να πω ότι, η αυτοβοήθεια μέσω συγκεκριμένων τεχνικών, μπορεί βεβαίως να ανακουφίσει τα άτομα, σε σχέση με τα συμπτώματα καθαυτά, τα άτομα, όμως, συχνά έρχονται αντιμέτωπα και με υπαρξιακά ερωτήματα, τα οποία επενδύουν αυτά τα συμπτώματα… Επομένως, ο δρόμος της διαχείρισης του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων, περνάει απαραιτήτως από τη γνώση και την αυτογνωσία…

Πρόκειται για το άγχος που δεν είναι νευρωτικό/ «δυσλειτουργικό», επιδιώκοντας τον «έλεγχο» με τη στενή του έννοια, αλλά σχετίζεται με μια γενικότερη αγωνία, η οποία δύναται να κινητοποιήσει, τελικά, το άτομο, σε δρόμους αναζήτησης νοήματος, ως αντίδοτο στα αισθήματα μοναξιάς (η οποία δεν έχει μόνο φυσική αλλά και υπαρξιακή έννοια…) και φόβου ότι ο κόσμος, όπως τον γνωρίσαμε, αλλάζει… Πιο συγκεκριμένα, φαίνεται, ότι η ελευθερία στις κοινωνίες μας, με το που αυτές έπαψαν να είναι «παραδοσιακές», έχει ως άλλη όψη του νομίσματος, την αγωνία και την αμφιβολία των ατόμων, όχι μόνο σε σχέση με τον εαυτό τους και το θάνατο ως τέλος, αλλά και σε σχέση με έναν κόσμο ο οποίος συνεχώς μεταβάλλεται, ίσως δίνοντας την αίσθηση ότι οι «παλιές μέρες» ήταν «καλύτερες»…

Ωστόσο, τέτοιου είδους υπαρξιακά ερωτήματα και αγωνίες, ανέκαθεν στη γνωστή (γραπτή) ιστορία απασχολούσαν τον άνθρωπο, ο οποίος αναζητούσε μέσω της φιλοσοφίας, απαντήσεις σχετικά με το «νόημα» και κάποιες σταθερές «αξίες»...

Διαβάζοντας αποφθέγματα που αποδίδονται σε σοφούς της αρχαιότητας, βλέπουμε ότι η γνώση συνδέεται με την ευτυχία, ότι είναι γενικά κάτι καλό, ότι είναι ένας σκοπός της ύπαρξης. Η γνώση και η αναζήτηση της «αρετής» μέσω του «μέτρου»… Το να επιδιώκεις να μαθαίνεις, το να συγχωρείς, το να δίνεις ευκαιρίες, το να μην υποτιμάς τη δυνατότητα να κάνεις ένα καινούργιο φίλο, το να έχεις μέτρο στις νίκες σου, το ότι κρίνεσαι, τελικά, από τις πράξεις σου, που δεν είναι πάντα εύκολο να είναι σωστές, το να είσαι ψύχραιμος όταν τα πράγματα πηγαίνουν προς το χειρότερο, το να μην αδικείς κανέναν, το να ευγνωμονείς και να τιμάς τους γονείς και την πόλη/ πατρίδα σου, το να μην μειώνεις τους άλλους, το να ευχαριστείς το Θεό (τους θεούς) για την καλή σου τύχη…

Κι ακόμη και στην περίπτωση όπου η επιδίωξη των αρετών, θα μπορούσε να είναι απλά ένας δρόμος, δηλαδή μια επιλογή ζωής, που είναι ισοδύναμης αξίας με όλες τις άλλες επιλογές, πάλι υπάρχει ένα «προβάδισμα» των «αξιών», αφού, χάρη στις (σταθερές) αξίες, μπορούμε να κάνουμε λόγο για «πρότερο έντιμο βίο» αλλά και να θεωρήσουμε ότι «προκαθορίζονται» θετικά, κατά κάποιον τρόπο, οι μελλοντικές πράξεις μας. Πρόκειται για μια συνεκτικότητα, που σχετίζεται με αυτό που λέμε «χαρακτήρα», όμως, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι απαραίτητο να εστιάσουμε στο «χαρακτήρα» ως κάτι που δεν έχει τις «αντιφάσεις» του, αλλά στην έννοια του «μέλλοντος», που μας επιτρέπει να συλλάβουμε το μέλλον, ως μια πραγματικότητα, που είναι υπαρκτή, με τον ίδιο τρόπο που είναι υπαρκτό (δηλαδή επιδρά στις συμπεριφορές μας) το παρελθόν και το παρόν… Αυτή είναι μια συμπληρωματική διάσταση, για την κατανόηση των συμπεριφορών μας, η οποία εστιάζει στο «εδώ και τώρα», καθώς, με αυτήν την αναφορά στο μέλλον, μέσω της έννοιας του «σκοπού», μπορούμε να παράγουμε υποθέσεις και εξηγήσεις, ακόμη και των εκ πρώτης όψεως «παράδοξων»/ μη «ορθολογικών» (κι όχι απαραίτητα αρνητικών), συμπεριφορών και ψυχολογικών φαινομένων…

Ας ξεκινήσουμε, όμως, από έναν μακρινό «πρόδρομο» του υπαρξισμού, τον Αρχίλοχο, περίπου στα 680-630 π.Χ., ο οποίος ήταν ο πρώτος ποιητής που έστρεψε τα ενδιαφέροντα του στο «εδώ και τώρα» και στον εσωτερικό άνθρωπο*: η «αντοχή», έχει κεντρικό ρόλο στον αγώνα του ανθρώπου, ο οποίος είναι μόνος απέναντι στις «συμφορές»... Πιθανόν, ο Αρχίλοχος, να θεωρεί τη ζωή, ως ένα μείγμα όπου περισσότερες είναι οι συμφορές, παρόλα αυτά, κάνει λόγο για την υπομονή και έχει εμπιστοσύνη στους θεούς, οι οποίοι, προφανώς, ορίζουν όσα δεν μπορεί να ελέγξει ο άνθρωπος, μετριάζοντας, κάπως, αυτή τη μοναξιά απέναντι στις «συμφορές»…

Φαίνεται ότι, αυτή η μοναξιά του ανθρώπου, ή μάλλον η επίγνωσή της, μπορεί να ξεπεραστεί από την πνευματικότητα ή/ και την κοινωνική συναναστροφή. Στον Αρχίλοχο, ωστόσο, το λιγότερο, ας πούμε, φωτισμένο στοιχείο, που μετριάζει αυτή τη δυσάρεστη συναισθηματικά κατάσταση της μοναξιάς και των συμφορών, είναι οι θεοί… Χωρίς να επιχειρήσουμε μια εκτενέστερη αναφορά στους υπαρξιστές φιλοσόφους, αφού αυτό δεν είναι το γνωστικό μας αντικείμενο, αναφέρουμε, πολύ γενικά, ότι στο ρεύμα του υπαρξισμού, υπάρχει ένα στοιχείο «μετουσίωσης» του άγχους και της αγωνίας σε αξίες, προκειμένου να βρούμε κάποιο νόημα... Για παράδειγμα, ο Gabriel Marcel (1889-1973) προχωρά σε μια θετική θεώρηση του ανθρώπου, κάνοντας λόγο για τη μετουσίωση αυτής της αγωνίας σε ελπίδα… Επέλεξα τον Μαρσέλ, επειδή, προσωπικά, θεωρώ πιο υγιή την έκβαση της ελπίδας, για την επίλυση της αγωνίας και των υπαρξιακών ζητημάτων, (σε σχέση με την αδιαφορία ή την παθητική στάση προς τη ζωή), δεδομένου ότι και οι αναπτυξιακές θεωρίες της ψυχολογίας, αποδεικνύουν μια τάση του ανθρώπου να εξελίσσεται ηθικά, ενσωματώνοντας τη νέα γνώση, δηλώνοντας μια ηθική ανάπτυξη, η οποία δίνει την ελπίδα ότι τα άτομα εκτός από το να ικανοποιούν τις ανάγκες τους, έχουν τη δυνατότητα να στρέφονται, τελικά, στο γενικό καλό… Πιστεύω, επίσης, ότι χάρη στην πίστη, υπάρχει στα άτομα ένα αίσθημα «ανόδου», ακόμη κι όταν τα πράγματα δεν πάνε και τόσο καλά… Πρόκειται, λοιπόν, για μια πνευματική αφοσίωση στις «αξίες» ως ελπίδα στο αδιέξοδο, η οποία, σε κάθε περίπτωση, παρουσιάζεται μάλλον ως «αντίδοτο» στις «κρίσεις»…

Αντίθετα από το να επιδιώκουμε τη γνώση και την πνευματικότητα, εμείς τι κάνουμε;

Συγχέουμε τις επιθυμίες μας με τις ανάγκες, με αποτέλεσμα να γινόμαστε επιθετικοί, τηρούμε μόνο τις αρεστές συμβουλές, επιδιώκουμε το προσωπικό κέρδος, προτιμάμε τα στοιχεία και τις σχέσεις με τα οποία συμφωνούμε, αναζητούμε «παραφωνίες» και το «πολύ-ψάχνουμε» αντί να δείχνουμε εμπιστοσύνη, μπερδεύουμε την τύχη με αυτό που «μας αξίζει» και ξεχνάμε να είμαστε ευγνώμονες και για τα δυο, είμαστε απαιτητικοί και χρησιμοποιούμε τη βία, άμεσα, έμμεσα, λεκτικά, ψυχολογικά…

Αλλά και αντιμετωπίζουμε «φετιχιστικά» πολλά πράγματα, απομονώνοντας, δηλαδή, κατά τη δική μας βούληση, ορισμένα στοιχεία τους… Αντιμετωπίζουμε με την ίδια αποσπασματικότητα, ακόμη και τους αρχαίους σοφούς, με το να απομονώνουμε φράσεις και να τις χρησιμοποιούμε χωρίς να τις εντάσσουμε σε κάποιο πλαίσιο... Η ζωή των Αρχαίων Ελλήνων, περιέχει κι άλλες σημαντικές διαστάσεις εκτός από την αναζήτηση της σημασίας των εννοιών: την πόλη, την πατρίδα, τους θεούς… Αντίθετα, ένα «εγώ», όσο καλό και διαθέσιμο να μάθει κι αν είναι, δεν μπορεί να αντέξει αυτή τη μοναξιά που περιγράψαμε παραπάνω… Κι από το να κάνουμε «μότο» μας τις μεμονωμένες φράσεις, προτείνω, να τις κάνουμε τίτλους και κάτω από αυτές να γεμίσουμε παραδείγματα των εφαρμογών τους… Σ’ αυτό, θεωρώ επίσης σημαντικό, να προσθέσω ότι, η πιο σπουδαία εμπορική πράξη** για εμάς του Έλληνες, θα είναι, να ξανα-πουλήσουμε τους εαυτούς μας στους εαυτούς μας… Αυτό θα γίνει, αφού πρώτα αγαπήσουμε, αναζητήσουμε περισσότερο τις ρίζες μας και στοχαστούμε, σε όλα όσα έχουν εμπνεύσει τα μεγάλα πνεύματα σε όλον τον κόσμο... 

Πηγαίνοντας παρακάτω, προσωπικά, δεν πιστεύω ότι «έργο» της ψυχολογίας είναι, να ανάγει τα όλα προβλήματα σε ένα «εγώ» και στη σχέση των επιθυμιών του με τις συγκρούσεις για την ικανοποίησή τους… Έργο της ψυχολογίας είναι, να μπορέσει να μας βοηθήσει να φτιάξουμε όχι μόνο τις «όμορφες στιγμές», αλλά και τα «πλαίσια» με τους αντίστοιχους τίτλους, για να τις βάζουμε μέσα… Δεν ξέρω, εάν το «νόημα» το βρίσκουμε ή το φτιάχνουμε εμείς… Θέλω περισσότερο να πιστεύω, ότι υπάρχουν κάποια νοήματα, παραμένουν σταθερά κι αμετάβλητα, επειδή αυτό έχει μια λογική και μια χρησιμότητα, σε σχέση με το να συζητάμε μόνο για τις διάφορες θεωρίες ως υποθέσεις… Δεν ξέρω, εάν το «νόημα» το βρίσκουμε ή το φτιάχνουμε εμείς… Ξέρω όμως, ότι την «πληρότητα» και την «ευτυχία», μπορούμε να τις ορίσουμε εμείς…

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος

______

* Ο Αρχίλοχος, είναι ένα πρόσωπο που έγινε γνωστό σ’ εμένα, στην έκθεση ζωγραφικής του Andrea Valleri, στα Ψαχνά. Όσα παραθέτω παραπάνω, σχετικά με τον Αρχίλοχο και τα αποφθέγματα των αρχαίων, προέρχονται από στοιχεία που αναζήτησα σε γνωστές ηλεκτρονικές πηγές όπως η “Wikipedia”. Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, ανακάλυψα επίσης στην ιστοσελίδα “Mousa.gr”.

Μου δίνεται, ωστόσο, στο σημείο αυτό, η ευκαιρία, να επιχειρήσω μια εκτεταμένη αναφορά, σε θέματα σχετικά με τον υπαρξισμό και την ψυχολογία:

Παρόλο που η εμπειρία μου στην πράξη, με κάνει να «μεροληπτώ» υπέρ συγκεκριμένων προσεγγίσεων της ψυχολογίας, σε αυτό το ιστολόγιο, αναφέρομαι στα θέματα που επιλέγω να αναπτύξω, σαν «μέλισσα» που πετάει από λουλούδι σε λουλούδι, δίνοντας ερεθίσματα, προκειμένου να προωθήσω γενικά τη φιλομάθεια και την αγάπη για την επιστήμη της ψυχολογίας… Αυτή η αγάπη, δεν συμβαδίζει, για μένα, με την απόρριψη ορισμένων προσεγγίσεων προς χάρη άλλων, ούτε με «κουτάκια»… Σαφώς, πρόκειται για μια συνεχή αναζήτηση, η οποία έχει μεν συχνή αναφορά σε συγκεκριμένες θεωρίες, με την επίγνωση, όμως ότι κι αυτές είναι υποθέσεις, οι οποίες αποκαλύπτουν μόνο όψεις των αντικειμένων που ερευνούν, έχοντας συγκεκριμένη εμβέλεια…

Συχνά μάλιστα, οδηγούμαι και στο να αναφερθώ σε συμπεράσματα της κοινωνιολογίας και της εγκληματολογίας, προκειμένου να υποστηρίξω ότι είμαστε κάτι παραπάνω από ένα «εγώ», που έχει να διαπραγματευτεί «αντικειμενικές» (ατομικές) ανάγκες ή επιθυμίες και περιορισμούς, ανοίγοντας έτσι, τη συζήτηση, στα πολύ σημαντικά θέματα της ταυτότητας και των αξιών… Αυτή η αναφορά, οφείλεται και στο ότι, οι σκέψεις μας, όσο ευκρινείς κι αν πιστεύουμε ότι μπορούν να γίνουν, με αναφορά στο παρόν και στο παρελθόν, δεν παύουν να περιέχουν κι ένα μέρος του μέλλοντος, δεδομένο που υπαγορεύει συχνά αντίστροφες διαδικασίες κατανόησης… Από ‘κει κι έπειτα, φαίνεται ότι ξεκινάμε να μπαίνουμε σε «μονοπάτια» πιο υπαρξιακά, αφού ξεφεύγουμε από την «υποχρέωση» αποκλειστικά της ανάλυσης ή της σύνθεσης, προωθώντας διαδικασίες κατανόησης του εαυτού, που είναι περισσότερο, θα έλεγα, ημι-δομημένες, επιχειρώντας να βρισκόμαστε πιο κοντά στο «εδώ και τώρα» αλλά και σε κάποια, ενδεχομένως «παράδοξα», φαινόμενα της ψυχολογίας…

Κάπου εδώ, όμως, θα ήταν παράλειψή μου εάν δεν έκανα μια παρένθεση σχετικά με την «αλήθεια», τον υπαρξισμό, την Gestalt και την κοινωνική ψυχολογία… Για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να αναζητά τη γνώση σαν τη μέλισσα, όπως περιέγραψα παραπάνω και χωρίς να έχω κάποιον «μέντορα» (αντίθετα κινητοποιούμαι από ερωτήσεις που προκύπτουν από την παρατήρηση, την κατανόηση και την καθημερινότητα), είναι μάλλον φυσικό να έχει ένα σωρό ερωτήσεις όταν τυχαίνει να πίνει καφέ με έναν καθηγητή φιλοσοφίας και καλλιτέχνη όπως είναι ο κύριος Andrea Valleri, ο οποίος μου έκανε την τιμή να απαντήσει σε μερικές ερωτήσεις μου, για τη δημιουργία του άρθρου «Αναζητώντας την αλήθεια μέσα από την τέχνη…» Μεταξύ αυτών που συζητήσαμε εκείνο το απόγευμα, με αφορμή τα εκθέματά του Andrea Valleri, λοιπόν, ήταν και το πώς αντιλαμβάνεται τη σχέση των θεωριών της κοινωνικής ψυχολογίας με τη Gestalt και τον υπαρξισμό. «Είναι προφανές…», μου είχε πει ο Andrea, «…αυτό που συνδέει όλα αυτά που με ρωτάς, είναι ο σκοπός, ο οποίος πάντοτε υπάρχει στο άτομο που παρατηρεί αυτά τα φαινόμενα…» Αυτό ακριβώς, είναι που συμπληρώνει τα κομμάτια του παζλ, λοιπόν… Αντί για την παραδοχή ότι η αλήθεια δεν υπάρχει, μπορούμε να επιμείνουμε ότι αυτή είναι συγκαλυμμένη, κάποιες φορές περισσότερο και κάποιες άλλες φορές λιγότερο… 

Συνεπώς πρόκειται, για μια τελεολογική θεώρηση των φαινομένων (της ψυχολογίας), η οποία υπόσχεται να μας διαφωτίσει σχετικά με το (συχνά κρυμμένο) νόημα, μέσω του σκοπού, ο οποίος ενυπάρχει, προϋπάρχει, εξηγεί το παρελθόν αλλά και κατά κάποιον τρόπο, καθιστά πιο χειροπιαστό το μέλλον…

Σε αρκετά από τα άρθρα μας, ωστόσο, έχουμε αναφερθεί πιο συγκεκριμένα, σε ενδιαφέροντες (εξειδικευμένους) κλάδους της ψυχολογίας, όπως είναι η κοινωνική, η γνωσιακή, η ανθρωπιστική… Αξίζει λοιπόν, εδώ, να αναφερθούμε (και να παραπέμψουμε και τον αναγνώστη) και στην υπαρξιακή προσέγγιση, η οποία, είναι ένα επίπεδο πιο κοντά στη φιλοσοφία, περιλαμβάνοντας ζητήματα σχετικά με το «νόημα» ή/ και τα προσωπικά νοήματα, όπως αυτά αντιπαρατάσσονται στο «φόβο του θανάτου»…

** Εδώ, έχω παραφράσει την αγαπημένη μου, γνωστή φράση, του Αμερικανού συγγραφέα αυτοβοήθειας Maxwell Maltz: «Η πιο σπουδαία εμπορική πράξη στη ζωή είναι να πουλήσεις τον εαυτό σου στον εαυτό σου»...