Δεξιότητες γραπτού λόγου: Οι 10 καλύτερες συμβουλές για εκθέσεις και εργασίες!

Ένα καλό γραπτό, αναβαθμίζει συνολικά την ποιότητα των ιδεών που θέλουμε να παρουσιάσουμε. Η παραγωγή του γραπτού λόγου, εμπλέκει συγκεκριμένες δεξιότητες και στρατηγικές, οι οποίες, σίγουρα μπορούν να διδαχθούν στα άτομα, πρώτα απ’ όλα, όμως, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την οργάνωση του χώρου και του χρόνου. Στη συνέχεια, αναφορικά με την οργάνωση του περιεχομένου, φαίνεται ότι υπάρχουν κάποια στάδια τα οποία είναι προαιρετικά και κάποια άλλα, που είναι πιο απαραίτητα, ειδικά στους …αρχάριους. Ας πούμε, η υποστήριξη της μνήμης με πρόχειρα σχεδιαγράμματα και σημειώματα, είναι απαραίτητη, τουλάχιστον έως ότου αναπτύξουμε αρκετά τις δεξιότητες γραφής μας. Άλλωστε, η μνήμη, αποτελεί μια γνωστική διαδικασία-κλειδί για τη γραφή: η διαχείριση των ιδεών, εμπλέκει τόσο τη βραχύχρονη μνήμη «εδώ και τώρα», όσο και τη μακρόχρονη μνήμη απ’ όπου ανασύρουμε τις σχετικές γνώσεις μας.

Ωστόσο, το πιο απαραίτητο στάδιο, απ’ όλα, τα στάδια της παραγωγής ενός γραπτού κειμένου, είναι, αυτό που επιστημονικά ονομάζεται «ενεργοποίηση της (σχετικής/ προηγούμενης) γνώσης» γύρω από το ζητούμενο και εξακολουθεί να παραμένει ένα από τα «αόρατα» βήματα της γραφής, ακριβώς επειδή αποτελεί μια προϋπόθεση, η οποία δεν αξιολογείται κατά τη βαθμολόγηση…

Στο άρθρο αυτό, έχουμε συγκεντρώσει συμβουλές που αφορούν όλα τα στάδια της παραγωγής ενός γραπτού κειμένου. Είναι γραμμένο, τόσο με γνώση όσο και με ειλικρίνεια και πιστεύω ότι, επειδή περιλαμβάνει πρακτικές οδηγίες, θα βοηθήσει αρκετά και όσους διδάσκουν γραπτή έκφραση σε μικρά παιδιά. Πιο συγκεκριμένα:

1. Κατανόηση του ζητούμενου: Συνήθως, μια γραπτή εργασία, έχει ως ζητούμενό της, την περιγραφή ενός θέματος, η οποία περιλαμβάνει την ανάλυσή του σε μικρότερα μέρη για την πλήρη παρουσίασή του, την ανάδειξη των διαφορετικών όψεων του ή την εξαγωγή κάποιων συμπερασμάτων, γενικών ή ειδικών. Αρκετές φορές, μάλιστα, χρειάζεται να εμπλέξουμε ταυτόχρονα, αυτό που λέμε «κριτική ικανότητά» μας, δηλαδή, όχι απλά να εκφέρουμε αλλά και να τεκμηριώσουμε τις απόψεις μας, σχετικά μ' αυτό το θέμα. Τέλος, ένα γραπτό έργο, μπορεί να περιλαμβάνει στους στόχους του, την αναφορά σε πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα διαφόρων επιλογών, αναδεικνύοντας τις διαφορετικές συνέπειες.

2. Κίνητρα: Στις θεωρίες των κινήτρων, γενικά, δίνεται μεγάλη σημασία, στις θετικές ενισχύσεις που δέχεται το άτομο, προκειμένου να συνεχίσει να αντλεί ευχαρίστηση από μια δραστηριότητά του. Η «θετική ενίσχυση», φαίνεται ότι δεν προέρχεται μόνο από τις «επιτυχίες» μας, αφού, ακόμη κι αν επιτυγχάνουμε «εν μέρει» τους στόχους μας, μαθαίνουμε, μέσω και της βοήθειας από το περιβάλλον μας, να διαχειριζόμαστε αυτήν την κατάσταση και να παίρνουμε «μαθήματα». Τα κίνητρα της γραφής, αφορούν πρωτίστως τον ενθουσιασμό να μοιραστούμε τις σκέψεις μας.

Όταν εκπαιδεύουμε παιδιά στις γραπτές ικανότητες, όσον αφορά το στάδιο «ενεργοποίησης της προηγούμενης γνώσης», μπορούμε να δώσουμε έμφαση σε μια, μάλλον δημιουργική, διαδικασία «καταιγισμού ιδεών» και στη συνέχεια, μέσω της συζήτησης, θα επικεντρώσουμε το θέμα μας στα συγκεκριμένα ζητούμενα. Μέσω της συζήτησης, όλοι οι συμμετέχοντες διαπιστώνουν ότι έχουν αρκετές γνώσεις και ιδέες για το θέμα, ενώ στη συνέχεια, μαθαίνουν να επιλέγουν, να αναπτύσσουν και να οργανώνουν το υλικό τους. Παρακάτω, ακολουθούν δυο σημαντικά στάδια που αφορούν την «ενεργοποίηση της (προηγούμενης) γνώσης»…

3. Έρευνα: Υπάρχουν είδη εργασιών, για τους ορισμούς και την αναλυτική περιγραφή των οποίων, εκτός από την προηγούμενη γνώση, απαιτείται και μια ερευνητική διαδικασία για τη συλλογή εξειδικευμένων στοιχείων. Μια τέτοια αναζήτηση, μπορεί να γίνει σε εγκυκλοπαίδειες και επιστημονικές δημοσιεύσεις, στον τύπο και στον επίσημο γραπτό λόγο φορέων. Τα στοιχεία που συλλέγουμε από έρευνα, εκτός κι αν υπάρχει πολύ συγκεκριμένος λόγος, συνήθως, δεν παρατίθενται αυτούσια. Στην περίπτωση, όμως, που χρειάζεται να παραθέσουμε ένα ολόκληρο απόσπασμα, αυτό γίνεται εντός εισαγωγικών και παραπέμπεται η πηγή απ’ όπου προέρχεται, όπως επίσης πάντοτε αναφέρεται ο συγγραφέας και η ημερομηνία δημοσίευσης. Στο περισσότερο μέρος του γραπτού μας, θα χρειαστεί να κάνουμε σύνοψη του υλικού της έρευνας και να εξάγουμε συμπεράσματα από αυτό, ωστόσο, στο τέλος, θα πρέπει να παραθέσουμε, έτσι κι αλλιώς, τη λίστα με τις πηγές μας. Γι’ αυτό, είναι σημαντικό, να καταγράφουμε από την αρχή τις πηγές που χρησιμοποιούμε για διάβασμα, ώστε να μπορούμε να ανατρέξουμε και μελλοντικά σε αυτές. Το διαδίκτυο, είναι μια πολύ καλή πηγή υλικού κι επίσης, εκτός από το κλασικό γραπτό υλικό, συχνά, είναι κατάλληλο για ανάλυση και το οπτικοακουστικό υλικό, όπως βίντεο, φωτογραφίες, ακούσματα…

4. Μια καλή συζήτηση: Οι γραπτές εργασίες, μπορούν να αξιοποιήσουν με τον καλύτερο τρόπο τη συνεργασία σε μια ομάδα: Η συζήτηση, είναι ένα απαραίτητο στάδιο, που διευκολύνει πολύ τους μαθητές πριν περάσουν σε έργα γραφής. Αυτό οφείλεται, όχι μόνο στην ανταλλαγή ιδεών που αφορούν το περιεχόμενο της παρουσίασης, αλλά κυρίως, στη σιγουριά που αναπτύσσουν μέσα από αυτήν την αλληλεπίδρασή τους τα άτομα, σε σχέση με το ότι κατανόησαν καλά το ζητούμενο και ότι οι ιδέες τους είναι κατάλληλες. Μην ξεχνάμε, ότι η γραφή, διαφορετικά, είναι μια «μοναχική» διαδικασία… Με τη συζήτηση, όμως, τα παιδιά, κινητοποιούνται και ενθαρρύνονται να γράφουν. Η συζήτηση, απαιτεί επίσης δεξιότητες οι οποίες βελτιώνονται με την εξάσκηση, συνεπώς, τα άτομα, μπορούν μετά από ένα ικανοποιητικό διάστημα, να κατανοήσουν τον τρόπο με τον οποίο επωφελούνται από τη συζήτηση, στα γραπτά τους έργα.

Οι δεξιότητες που παρουσιάζονται στη συνέχεια, ξεπερνούν τον «εαυτό» και τις «γνώσεις» ως «περιουσία» για την παραγωγή ενός εύστοχου κειμένου, εμπλέκοντας τις διαδικασίες αναστοχασμού και επισκόπησης του υλικού. Αναφερόμαστε, δηλαδή, στην ικανότητα να βλέπουμε «απ’ έξω» τις επιδόσεις μας και να επεμβαίνουμε με βελτιώσεις, ώστε να είμαστε πιο αποτελεσματικοί.

5. Οργάνωση χώρου και χρόνου: Πρόκειται για ικανότητες που δεν τις διδασκόμαστε, αντίθετα θεωρούνται αυτονόητες ακόμη και στις πολύ μικρές ηλικίες, με το που ξεκινούν να γράφουν εκθέσεις. Το να μην λαμβάνουμε υπόψη μας αυτήν την παράλειψη, μπορεί να δυσκολέψει αρκετά τα παιδιά, κατά τη γνώμη μου. Αυτή η μικρότερη σημασία που γενικά δίνουμε στη γραφή, συμβαίνει από τη στιγμή που ένα παιδί εκφέρει κατάλληλο λόγο, αφού θεωρούμε αυτονόητο και το ότι γνωρίζει πώς να αποτυπώνει τις ιδέες του στο χαρτί. Ωστόσο, οι μαθησιακές δυσκολίες και οι περιπτώσεις διάσπασης της προσοχής, μας αποδεικνύουν ότι η γραφή, περισσότερο από τον προφορικό λόγο, απαιτεί πρώτα απ’ όλα, δεξιότητες οργάνωσης του χώρου και του χρόνου. Δεν είμαι σίγουρη για το εάν αυτό που πιστεύουμε απλοϊκά, ότι δηλαδή, ένα «απόλυτα» ήσυχο περιβάλλον είναι και το καταλληλότερο για τις γραπτές εργασίες. Η δική μου πείρα, δείχνει, ας πούμε, ότι είναι πιο πιθανό ένα παιδί να ολοκληρώσει ένα έργο εάν αφήσουμε το παράθυρο ανοικτό, παρά εάν διακόπτουμε κάθε λίγο τη συνέχεια της διαδικασίας κάνοντας παρατηρήσεις για να φέρεται «σαν να» κι όχι να κάθεται χαλαρά και φυσικά. Πιο γενικά, θα έλεγα, σε σχέση με το χρόνο, ότι πριν να περάσουμε στη δράση, σίγουρα θα πρέπει να αφιερώσουμε χρόνο στη σκέψη και στην κατανόηση του ζητούμενου, ενώ σε σχέση με το χώρο, θα έλεγα ότι προέχει η (συναισθηματική) ασφάλεια αυτού που γράφει, το να μην υπάρχουν δηλαδή, συγκρούσεις, πίεση και αναζήτηση του επιτηρητή για «ψεγάδια» και εκκρεμότητες.

6. Σχεδιάγραμμα: Τα σχεδιαγράμματα, βοηθούν πολύ την κατανόηση, την απομνημόνευση και την οργάνωση ενός γραπτού κειμένου. Συχνά, ένα σχεδιάγραμμα σε ένα πρόχειρο χαρτί, μας βοηθά να κατανείμουμε τις ιδέες μας στα διάφορα σημεία του κειμένου και να κρατήσουμε σημειώσεις και ξαφνικές ιδέες ακόμη και αφού έχουμε ξεκινήσει την παραγωγή του κειμένου. Τα σχεδιαγράμματα, εκτός από ένας πολύ καλός οδηγός γραφής, σε κάποια είδη έργων επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται και μέσα στο κείμενο, λειτουργώντας σαν σύνοψη ή και σαν παραρτήματα με επιπλέον πληροφορίες. Ακόμη, ένα σχεδιάγραμμα, είναι χρήσιμο, ως μορφή, για να σημειώσουμε τα κύρια σημεία ενός κειμένου. Ιδιαίτερα, ένα άτομο με διάσπαση προσοχής, που έχει προφανείς δυσκολίες στη διαχείριση των κύριων και δευτερευουσών πληροφοριών ενός κειμένου, θα εκτιμήσει τη βοήθειά ενός σχεδιαγράμματος που αναφέρει τα κύρια σημεία.

7. Οργάνωση περιεχομένου: Η οργάνωση, είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας, αφού, μόνο οι καλές ιδέες δεν είναι αρκετές, όπως στον προφορικό λόγο. Η οργάνωση του περιεχομένου, απαιτεί την επιλογή των επιχειρημάτων και την ομαδοποίησή τους σε παραγράφους που παρουσιάζονται με συνεκτικότητα και σύμφωνα με τη δομή: πρόλογος, κυρίως θέμα και επίλογος. Ο Πρόλογος, έχει γενικό περιεχόμενο και συχνά προϊδεάζει τον αναγνώστη για το τι θα ακολουθήσει, το Κυρίως Μέρος, χωρίζεται σε μικρότερες ενότητες, παραδείγματος χάρη, η κάθε παράγραφος μπορεί να αναλύει ένα διαφορετικό επιχείρημα ή να υπάρχουν δυο μεγάλες παράγραφοι, μια με τα «υπέρ» και μια με τα «κατά». Ο Επίλογος, συνήθως, περιέχει ορισμένα συμπεράσματα αλλά μπορεί να περιέχει και προτάσεις για περαιτέρω έρευνα.

8. Ανάλυση και κριτική ικανότητα: Όταν επικαλούμαστε την κριτική σκέψη, πρόκειται για την ικανότητα να αναλύουμε τις διαφορετικές πλευρές ενός θέματος κι όχι απλά να λέμε την άποψή μας. Είναι μια διαδικασία συστηματική, που οφείλει να βρίσκει αξία σε όλα τα διαφορετικά σκεπτικά, να προτείνει ή να προσθέτει κάτι κι όχι μόνο να αναδεικνύει όρια ή μειονεκτήματα. Οι ικανότητες ανάλυσης, όπως προαναφέραμε, περιλαμβάνουν το να χωρίσουμε ένα θέμα σε επιμέρους ενότητες από τις οποίες αποτελείται, ώστε να το περιγράψουμε πιο εντατικά. Ωστόσο, μια καλή ανάλυση, οφείλει να ακολουθείται από μια καλή σύνθεση. Γενικά, όμως, η ικανότητά μας στο γραπτό λόγο, εξαρτάται κι από την ικανότητά μας στην επιχειρηματολογία και στην παράθεση παραδειγμάτων και πιο συγκεκριμένα, σε συλλογισμούς που περνάνε από το ειδικό στο γενικό και από το γενικό στο ειδικό.

9. Ενσωμάτωση στόχων στο κείμενο: Γενικά, θεωρούμε ότι είναι μια πολύ απλή διαδικασία, η συγγραφή ενός κειμένου. Ωστόσο, στην πράξη, η ενσωμάτωση των στόχων στο κείμενο, είναι μια διαδικασία, η οποία απαιτεί συχνή επιθεώρηση.

10. Διόρθωση: Για μένα, μια καλή τεχνική διόρθωσης είναι, να διαβάσω την κάθε παράγραφο του κειμένου ξεχωριστά, μια φορά με τη σειρά και μια φορά με τρόπο ανακατεμένο, ώστε, τη δεύτερη φορά, να μην παρασύρομαι από τη ροή του νοήματος, που μπορεί να κάνει ακόμη και μικρά «λαθάκια» να ακούγονται «φυσικά». Περισσότερο, με βοηθά το να διαβάζω ψιθυριστά το κείμενο, για να ακούω τη …«μουσική» του, που συχνά με οδηγεί και στη διευκρίνηση λεπτομερειών, όπως ποιο συνώνυμο είναι πιο κατάλληλο αλλά και για να αποφεύγω επαναλήψεις των ίδιων συνδέσμων πολλές φορές. Γενικά, ένας καλός τρόπος διόρθωσης σε εκπαιδευτικούς χώρους, είναι η ανταλλαγή γραπτών και η διόρθωση μεταξύ των μαθητών. Είναι μια εργασία συνεργατική και πολύ ενδιαφέρουσα, η οποία προωθεί τη μάθηση.

Συμπληρωματικά, οφείλουμε να διευκρινίσουμε ότι, όταν πρόκειται για εργασίες μαθητών στο σπίτι, είναι λανθασμένο να διακόπτουμε τη ροή της δραστηριότητας του παιδιού, επισημαίνοντας να κάνει καλύτερα γράμματα ή να διορθώσει επιτόπου τα ορθογραφικά του λάθη. Η διόρθωση, έπεται της σκέψης και της ολοκλήρωσης του κειμένου και πρέπει να δίνουμε μια ευκαιρία να διορθώνει μόνος του μαθητής, πριν επισημάνουμε ως διορθωτές κάποια σημεία.

Με τα παραπάνω βήματα, μπορούμε να παράγουμε καλύτερης ποιότητας γραπτά κείμενα, μπορούμε όμως, να βοηθήσουμε και τα παιδιά μας ή την τάξη, σε σχέση με τις δεξιότητες γραφής. Η καθιέρωση της έρευνας και της συζήτησης κατά τη διάρκεια του μαθήματος της έκθεσης, για παράδειγμα, είναι σημαντική στην κατεύθυνση της ενεργοποίησης της γνώσης και της κατανόησης του ζητούμενου, ωστόσο, μπορεί να καθιερωθεί και στο στάδιο της διόρθωσης των γραπτών, όπως είδαμε, προωθώντας, έτσι, την ανταλλαγή «στρατηγικών» μεταξύ των μαθητών. Μάλιστα, αυτές οι δραστηριότητες, δημιουργούν θετικό εκπαιδευτικό κλίμα, επηρεάζοντας το ενδιαφέρον και τα κίνητρα των μαθητών ώστε να αποδώσουν καλύτερα. Κι επειδή στη γραφή, εμπλέκονται όλες οι γνωστικές διαδικασίες, έχει σημασία να βρισκόμαστε σε περιβάλλον όπου νιώθουμε ασφαλείς, προκειμένου να προωθήσουμε την έκφρασή μας.

Γενικά, όμως, αξίζει να επενδύσουμε περισσότερο στην εκπαίδευση στις δεξιότητες γραφής, προκειμένου να αυξήσουμε την ακαδημαϊκή επίδοση των μαθητών. Άλλωστε, η γραφή, έχει ανάγκη από μια τέτοια διαδικασία αποκατάστασης, μιας και είναι κάπως «παραγκωνισμένη», δεδομένου ότι, με το που ξεκινούν τα παιδιά το σχολείο, επενδύουμε περισσότερο στην ικανότητα ανάγνωσης και απομνημόνευσης πληροφοριών…

Καλή σχολική και ακαδημαϊκή χρονιά και φέτος!

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος

_______

*Στο λευκό πλαίσιο κάτω από τα άρθρα, υπάρχουν οι «ετικέτες» με τα θέματα, που μπορείτε να κάνετε «κλικ» πάνω τους και να οδηγηθείτε απευθείας σ’ αυτά... Μην ξεχνάτε τα θέματα με ετικέτα «διδασκαλία γραπτού λόγου» στο ίδιο ιστολόγιο! Μπορούν να σαν δώσουν περισσότερες ιδέες και συμβουλές!