Όταν είναι ..."καλύτερα να μασάς"* παρά να εκφράζεσαι... (Μόνο τα "SOS"!)

Η ψυχολογία, ως η επιστήμη που μελετά τα συναισθήματα, μπορεί να "ξεκλειδώσει" δυσλειτουργικούς κύκλους στάσεων-συμπεριφορών, με αναφορά στις διάφορες συναισθηματικές καταστάσεις, την ξεχωριστή σημασία και τη διαβάθμισή τους.

Γενικά, θα λέγαμε ότι, τα συναισθήματα έχουν διαφορετικά επίπεδα ("πώς νιώθω" αλλά και "τι νιώθω γι΄αυτό που νιώθω") και απλοϊκά, θα συμπληρώναμε ότι, ως επί το πλείστον, ανήκουν στο περιεχόμενο του "μαύρου κουτιού" (μαζί βέβαια και με άλλα περιεχόμενα) που βρίσκεται μεταξύ των καθημερινών "ερεθισμάτων" και των "απαντήσεων" σε αυτά...

Α. Τα τέσσερα κλειδιά:
1. Η κατανόηση των συναισθημάτων μας συνδέεται με την καλύτερη ποιότητα ζωής, αφού το πώς νιώθουμε επηρεάζει ένα μεγάλο κομμάτι της συμπεριφοράς μας, σε σχέση με τις εκούσιες, πολύ περισσότερο όμως με τις ακούσιες, αντιδράσεις μας. 2. Επίσης (και ως συνέπεια αυτής της επίδρασης που μόλις αναφέραμε), τα συναισθήματά μας επηρεάζουν τις γνώμες και τις στάσεις μας**, αφού το πώς νιώθουμε για κάτι, συγχέεται σε αρκετές περιπτώσεις με την ικανότητά μας να κρίνουμε αντικειμενικά. 3. Το "πώς θα πάρουμε κάτι" που συμβαίνει, εξαρτάται από τη γενικότερη συναισθηματική μας κατάσταση τη στιγμή που θα συμβεί... Έτσι, μια μέρα που δεν ξεκίνησε καλά, ενδεχομένως να πάρουμε πιο "στραβά" κάτι "ουδέτερο" ή "ίσως αρνητικό" συμβάν. 4. Τέλος, ένα πολύ σημαντικό σημείο είναι ότι, η έκφραση των συναισθημάτων μας, σχετίζεται και με τη διεκδίκηση, όσον αφορά επιθυμίες, ανάγκες και δικαιώματα.

Έχει, ωστόσο, η έκφραση των συναισθημάτων μας, πάντοτε προτεραιότητα;

Τι αντισταθμίζει τη δυνατότητα έκφρασης του θυμού, κάνοντάς μας να νιώθουμε καλύτερα;
Και γιατί "σπουδάζουμε" τα "συναισθήματα";

Β. Παρομοιώσεις και χαρακτηριστικά των συναισθημάτων:
Λατρεύω το μουντό μπλε-γκρι χρώμα της θάλασσας πριν βρέξει... Εκείνη την "ήρεμη ανησυχία" της...
Όταν θυμώνω, είμαι κάτι σαν τη θάλασσα, αν μιλήσω θα ακολουθήσει θύελλα και καταιγίδα, αν δεν μιλήσω, ίσως και να μαλακώσω σιγά-σιγά, κάνοντας κάτι διαφορετικό, κι έτσι, ίσως έρθει η εκτόνωση σιγά σιγά... 

Η κλίμακα των συναισθημάτων έχει πολλά χρώματα, ζωηρά και μουντά.
Τι εννοούμε όμως, με την "εκτόνωση";
Έχουμε αναφέρει σε αρκετές περιπτώσεις ότι, αρκετές από τις αυθόρμητες αντιδράσεις, αποδεικνύονται τελικά λανθασμένες και αντίθετες στη διαχείριση των κρίσιμων καταστάσεων.

Η περίπτωση του θυμού, για παράδειγμα, φαίνεται ότι είναι ιδιαίτερη, εξαιτίας της έντασης των αρνητικών συναισθημάτων που μας κυριεύουν εκείνη τη στιγμή: Ένα ηφαίστειο, θα έκανε μεγαλύτερη ζημιά εάν η έκρηξή του έβρισκε απρόσκοπτη διέξοδο ή εάν εκτονωνόταν σιγά-σιγά;

Έτσι είναι όταν αφήνεις το θυμό σου (ή το θυμό του άλλου) να κυριαρχήσει, νομίζοντας ότι μετά την εκτόνωση όλα θα ηρεμήσουν και πάλι, σαν να βρίσκεσαι μπροστά σε μια ανεξέλεγκτη φυσική καταστροφή. Ωστόσο, υπάρχουν δυο περιορισμοί: πρώτον, ότι όταν ο θυμός εκδηλώνεται χωρίς να του θέσουμε εμπόδιο, κλιμακώνεται όλο και περισσότερο, μέχρι να έρθει η στιγμή να εξασθενήσει και δεύτερο, ότι η ηρεμία που έρχεται μετά το θυμό δεν είναι χαλάρωση αλλά κούραση/ εξασθένηση, επομένως το συναίσθημα που ακολουθεί το θυμό είναι επίσης αρνητικό.

Γ. Αλλάζοντας στάσεις και συμπεριφορές...
Γιατί "σπουδάζουμε" λοιπόν, από μικρή μάλιστα ηλικία, τα συναισθήματα;

• Επειδή τα αρνητικά συναισθήματα είναι κι αυτά συναισθήματα: στο σωστό βαθμό, τη σωστή στιγμή, μας προειδοποιούν για κινδύνους, για να βρισκόμαστε σε εγρήγορση, για να διεκδικούμε, για να βάζουμε τα δυνατά μας.
• Για να μπορούμε να τα προλαμβάνουμε: όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε μια "κρίση", σημασία έχει η προετοιμασία, επομένως χρειάζεται να έχουμε εναλλακτικές, διάφορες πηγές στήριξης και αυτοεκτίμησης, ώστε να μειώνουμε τη βαρύτητα των ατυχημάτων και των απογοητεύσεων.
• Για να μπορούμε να κατηγοριοποιούμε τις εμπειρίες μας και να παίρνουμε διδάγματα: όταν κατανοώ το λόγο που συμβαίνει κάτι, μπορώ να κρίνω πραγματικά πόσο απειλητικό είναι και με ποιες διαδικασίες θα το αποφύγω ή θα περιορίσω τις απώλειες.
• Για να έχουμε ορθότερη κρίση, χωρίς να επηρεαζόμαστε από φόβους και υποθετικούς κινδύνους.
• Για να γνωρίζουμε τις επιπτώσεις στο σώμα μας.
• Για να καταπολεμήσουμε το άγχος.
• Για να μπορούμε ακόμη και να τα αγνοούμε!

Δ. Οδηγός "καλύτερα να ...μασάς" (6 συν 2 "sos"):
Δεν έχει πάντοτε προτεραιότητα η έκφραση των συναισθημάτων. Μερικές φορές, μπορείς να πεις έναν καλό λόγο κι αυτό να είναι "ασήμι" και άλλες φορές μπορεί να μην πεις τίποτα κι αυτό να είναι "χρυσάφι" (παροιμία).

• Η εκτίμηση της κατάστασης είναι πολύ σημαντική όταν σκοπεύω να φέρω στο λόγο τα συναισθήματά μου.
• Το "σενάριο" του χώρου: σε κάποια περιβάλλοντα, επιβάλλεται τυπικότητα, επισημότητα ή/και ψυχρότητα, επομένως δεν αρμόζει να εκφράζουμε θερμά συναισθήματα.
• Κοιτάζω το σύνολο: αυτό που με "ενοχλεί", είναι τελικά τόσο σημαντικό σε σχέση με τη συνολική εικόνα του άλλου;
• Μπορώ να πω κάτι άλλο; Πολλές φορές, αντί να κάνουμε παρατήρηση σε ένα παιδί, λειτουργεί καλύτερα να το καλοπιάσουμε και να το επιβραβεύσουμε για το καλό, αντί να χρησιμοποιούμε απαγορεύσεις. Αυτό ισχύει και στους ...μεγάλους!!
• Μπορώ να πω κάτι που θα διευκολύνει και τις δυο πλευρές αντί να εκφράσω θυμό; Καλύτερα να λέμε κατευθείαν αυτό που επιθυμούμε και θα μας ικανοποιήσει, παρά να απορρίπτουμε τη μία μετά την άλλη τις συμπεριφορές του άλλου και να μένουμε όλοι δυσαρεστημένοι.
• Αυτό για το οποίο διαμαρτύρομαι θα γίνει έτσι κι αλλιώς; Η διαμαρτυρία είναι μια συμπεριφορά που "διαποτίζει". Αν συνεχώς μπαίνω στη λογική του να διαμαρτύρομαι για πράγματα που καταβάθως ξέρω ότι με λίγη υπομονή θα γίνουν, τότε εστιάζω μόνο στο πώς θα ήθελα να ήταν τα πράγματα, παθητικά, χωρίς να μπορώ να τα αλλάξω.
• Ακόμη...
• Η στωικότητα αποτελεί μια διαφορετική στάση ζωής, στην οποία τα άτομα αντιλαμβάνονται με μέτριο τρόπο, τόσο τα δυσάρεστα, όσο και τα ευχάριστα γεγονότα. Είναι η καρτερικότητα.
• Πες το με τακτ! Το τακτ είναι μια σημαντική αρετή κι αφορά το να μην μειώνουμε την αξιοπρέπειά μας και την αξιοπρέπεια του άλλου.

Τέλος, πάντα χρειάζεται και κάποια πράγματα να μένουν ασχολίαστα/ "απαρατήρητα"...

Χ. Κ.

*Συμπληρωματικά όμως με όσα αναφέρουμε, να μην ξεχνάμε και ότι το χιούμορ και ο αυτοσαρκασμός μας βγάζουν αρκετές φορές από "δύσκολες" θέσεις...

**Το πιο ορατό κομμάτι εδώ, είναι συνήθως το αντίστροφο: δηλαδή ότι οι σκέψεις (και οι προδιαθέσεις/ στάσεις) επηρεάζουν τα συναισθήματα μας, αλλά το κλειδί είναι ότι, όταν με ρωτάνε "τι γνώμη έχω" για κάτι, πολύ συχνά απαντώ "πώς νιώθω" γι΄αυτό, επομένως αυτή η σχέση ισχύει κι από τις δυο πλευρές.