Σχέση μητέρας-κόρης: τρεις λόγοι που την κάνουν δύσκολη...

Η σχέση μητέρας και κόρης αναφέρεται συχνά ως μια "δύσκολη" ή/ και "ανταγωνιστική" σχέση, χωρίς φυσικά να αμφισβητείται η μεταξύ τους αγάπη, η οποία εμπεδώνεται, φυσικά, με το πέρασμα των χρόνων. Ο "ανταγωνισμός", περιγράφει, κυρίως, τη δύσκολη περίοδο της εφηβείας της κόρης, όπου, η ωρίμανση της ως γυναίκα, καθιστά κατά κάποιον τρόπο "αναγκαστική" σύγκρουσή της με τη μητέρα, στην προσπάθεια που καταβάλει ώστε να αυτονομηθεί τελικά, ως μια διαφορετική προσωπικότητα...

Με λιγότερο ή περισσότερο "συνειδητές" εκφάνσεις λοιπόν, παρακάτω, παρατίθενται, με απλά λόγια, τρεις λόγοι που η μοναδική αυτή σχέση, είναι διαφορετική από τη σχέση της μητέρας με το αγόρι:

• Η αίσθηση της "συνέχισης": Η μητέρα ως ένα βαθμό, θεωρεί πάντοτε ότι η κόρη θα της μοιάσει και θα αξιοποιήσει, μάλιστα, τα προσόντα της καλύτερα από εκείνη, επομένως, η κριτική σε αυτή τη σχέση είναι πιθανό να είναι (ή ακόμη και να προσλαμβάνεται ως) πιο έντονη.
• Η διαδικασία ταύτισης στο κορίτσι: Από τις έννοιες της ψυχολογίας, γνωρίζουμε ότι υπάρχει μια ηλικία στην οποία τα παιδιά αντιλαμβάνονται το φύλο τους και στη συνέχεια "ταυτίζονται" με διαφορετικό τρόπο με τον καθένα από τους δυο γονείς. Έτσι, εάν σε σχέση με την περίπτωση του πατέρα, τα πράγματα είναι πιο ξεκάθαρα για την κόρη, αφού, ξεπερνώντας το "οιδιπόδειο σύμπλεγμα", θα επιδιώξει να βρει στο μέλλον έναν άντρα σαν τον πατέρα της*, η ταύτισή της με τη μητέρα, στις κοινωνίες που έπαψαν να είναι παραδοσιακές και μονοσήμαντες, φαίνεται ότι απαιτεί κάτι παραπάνω: κι αυτό επειδή, στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, οι ρόλοι της γυναίκας και της μητέρας παρουσιάζονται κάποιες φορές ως αντιφατικοί. Απλοϊκά μιλώντας, είναι πιθανό λοιπόν, η κόρη, να ταυτίζεται με τις γυναίκες που βλέπει να προβάλλονται στην τηλεόραση και λιγότερο με τη μητέρα. Από την άλλη πλευρά, η κόρη, έχει ανάγκη την τρυφερότητα μιας μητέρας, που είναι με όλη τη σημασία "μητέρα", σε σχέση με μια γυναίκα την οποία θα απασχολούσε περισσότερο το "εγώ" της.
• Ο "κοινωνικός έλεγχος": Προφανώς αυτή η ενότητα, αφορά τις περισσότερο ή λιγότερο συνειδητές συμπεριφορές, οι οποίες έχουν ως στόχο τον "έλεγχο", από και προς τις δυο πλευρές. Αν η μητέρα, όπως μας λένε οι ψυχαναλυτές, είναι σαν να ασκεί "έλεγχο" στην "ορμή" της κόρης για "ζωή" και σαν να της ζητά με αυτόν τον τρόπο, να μην της θυμίζει ότι τα δικά της νιάτα φεύγουν, τότε και η κόρη ασκεί, από τη δική της πλευρά, έλεγχο στη μητέρα, προκειμένου να μην την πνίγει με την κριτική ( ή με τις φοβίες) της. Το θέμα εδώ είναι, ότι αυτή η "κριτική" που περιγράφουμε, δεν αφορά πάντα τη συμπεριφορά ή τη στάση της μητέρας προς την κόρη άμεσα, αλλά, ακριβώς επειδή υπάρχει μέσα στον καθένα μας ένα κομμάτι που ασκεί έλεγχο στις συμπεριφορές μας κι έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό και από τις αξίες των γονιών μας, ακόμη κι αν η μητέρα δεν επικρίνει την κόρη, η κόρη μπορεί να έχει την αίσθηση ότι η εντύπωση που έχει για τον εαυτό της (ή ακόμη και η αυστηρή αυτοκριτική της) οφείλεται στη μητέρα. Επιπλέον, με δεδομένη τη, φαινομενική τουλάχιστον, αντίφαση, κάποιες φορές, του ρόλου της "γυναίκας" με εκείνον της "μητέρας" που αναφέραμε παραπάνω, αλλά κι επειδή, μεγαλώνοντας σε συγκεκριμένα περιβάλλοντα όπου οι αναπαραστάσεις των διαφορετικών γενεών συνεχίζουν να επηρεάζουν τα πρότυπα, έχουμε ήδη σχηματίσει συγκεκριμένες προσδοκίες περί "ρόλων". Ταυτόχρονα δηλαδή, οι αναπαραστάσεις μας σχετικά με την "υποταγή", την "αφοσίωση" και κάποιες φορές τις "θυσίες" των γυναικών, ίσως μεταφέρονται κι αυτές στα πλαίσια αυτού του "άτυπου κοινωνικού ελέγχου", από τις κόρες στις μητέρες, ιδιαίτερα στη διάρκεια της εφηβείας τους, καθώς έχουν την ανάγκη "να βγουν" εκείνες "πιο μπροστά" από τις μητέρες τους, επομένως οι μητέρες, σύμφωνα με τις "επιταγές" του "κοινωνικού ελέγχου" των κοριτσιών τους, θα "όφειλαν" να κάνουν, κατά κάποιον τρόπο, κάποιες "θυσίες" ή να κάνουν "πίσω"... (Αν όμως αυτές οι "θυσίες" γίνονταν τελικά, τότε κι εκείνες με τη σειρά τους, θα όφειλαν στη συνέχεια αντίστοιχες "θυσίες" κ.ό.κ., κι εδώ εντοπίζονται κι άλλες αντιφάσεις...) Κατά τη γνώμη μου, αυτός ο "έλεγχος", μπορεί να περιλαμβάνει, όχι μόνο συμπεριφορές που "πολώνουν" αυτή τη σχέση, αλλά και συμπεριφορές "επανόρθωσης/ αποκατάστασης" κι από τις δυο πλευρές.

Βεβαίως, οι διαδικασίες που περιγράφουμε παραπάνω, περιλαμβάνουν και υποθέσεις και απλοποιήσεις. Στόχος αυτού του άρθρου είναι, να δώσουμε μια ευκαιρία κατανόησης, διατυπωμένη σε πιο απλή γλώσσα σε σχέση με την ορολογία της ψυχανάλυσης και τις ερμηνείες που αναφέρονται στη σύγκρουση των αξιών μεταξύ των γενεών.

Αν το ζήτημα ήταν μονάχα η αυτονόμηση της κόρης (ή γενικά των παιδιών) κι αν τοποθετούσαμε το ζήτημα σε μια πιο αντικειμενική βάση, θα είχαμε λάβει υπόψη και το χαρακτήρα της μητέρας και του παιδιού. Ο Erik Erikson λοιπόν, περιγράφει ότι υπάρχει ένα αναπτυξιακό στάδιο της παιδικής ηλικίας, στο οποίο είναι κρίσιμο το εάν το παιδί καταφέρει πράγματι να "αυτονομηθεί" ή εάν θα νιώσει "ενοχές" σχετικά με τις προσπάθειες του για αυτονόμηση και την "αποτυχία" τους. Η "επιτυχής" έκβαση των σταδίων της ανάπτυξης στον  Erikson εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ρόλο του περιβάλλοντος του**. Όπως και να 'χει όμως, τελικά, ευκαιρίες για αναπλήρωση παρουσιάζονται και σε επόμενα στάδια, αλλά πάντοτε θα παίξει το δικό της ρόλο η αλληλουχία των εμπειριών. Συνεπώς, στο σημείο αυτό, θα συμβουλεύαμε τους γονείς να είναι γενικά υποστηρικτικοί και ενθαρρυντικοί από μικρή ηλικία με τα παιδιά τους, δεδομένου ότι ο χαρακτήρας διαπλάθεται από τα πρώτα, τρυφερά, χρόνια. Η διαδικασία αυτονόμησης ήδη από την παιδική ηλικία, προϋποθέτει, ότι ο ενήλικος να είναι παρών, ώστε να οργανώνει τα ερεθίσματα που προσλαμβάνει το παιδί. Και αναφερόμαστε στην αυτονομία, επειδή, ένα αυτόνομο παιδί, με αυτοπεποίθηση, θα αντιμετωπίσει με λιγότερους "κραδασμούς" τις μεταβάσεις της ανάπτυξής του, επομένως και τα θέματα της σχέσης του με τους γονείς του, αφού είναι "αναγκαστική" η σύγκρουση με εκείνους, ως πρότυπα, στην εφηβεία του...

Πιστεύω όμως, ότι ο "ανταγωνισμός" που προσπαθούμε να περιγράψουμε εδώ, βρίσκεται ήδη μέσα στην έννοια της "θηλυκότητας": το θηλυκό, στις αναπαραστάσεις μας, παρουσιάζεται συχνά ως ως πιο όμορφο, ελκυστικό, χαριτωμένο αλλά αρκετές φορές κι ως πιο αδύναμο και κατά κάποιον τρόπο "υποτακτικό"... Ο ανταγωνισμός που περιγράφουμε, είναι άλλωστε ένα σχήμα λόγου, μια απλή περιγραφή που έχει ως στόχο να μπορούμε να κάνουμε αναφορά σε μερικές "δύσκολες" πλευρές αυτής της σχέσης και στα κοινά σημεία που αυτές έχουν. Και δεν αποκλείεται, ανταγωνισμός αυτός, να παραμένει, στο μεγαλύτερο βαθμό του, σε φαντασιακό επίπεδο, χωρίς να εκδηλώνεται. Δηλαδή, δεν περιγράφουμε εδώ μια δεδομένη κατάσταση που δεν θα μπορούσε να γίνει τίποτα καλύτερο γι' αυτή και σίγουρα δεν είναι το μόνο εξηγητικό σχήμα για τα προβλήματα που μπορεί να αφορούν αυτή τη σχέση... Εξάλλου, όλες οι σχέσεις έχουν δύσκολες πλευρές και ξέρουμε καλά ότι ζούμε σε μια εποχή που τίποτα δεν είναι αυτονόητο, αντίθετα, χρειάζεται πάντοτε πολλή δουλειά κι από τις δυο πλευρές.

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος

* οι διαδικασίες που περιγράφονται σχετικά με τον "οιδιπόδειο σύμπλεγμα" είναι φαντασιακές, δηλαδή δεν υφίστανται σε συνειδητό επίπεδο αλλά αφορούν "συγκρούσεις" και τρόπους επίλυσης τα οποία είναι "ασυνείδητα"...
**επειδή δεν είχαμε την ευκαιρία σε αυτό το άρθρο να κάνουμε λόγο για διαφορετικές ανάγκες των παιδιών, ανάλογα με τα αναπτυξιακά στάδια, είναι πολύ ενδιαφέρον να αναζητήσει ο αναγνώστης πληροφορίες σχετικά με τα στάδια της ανάπτυξης στον Erik Erikson, καθώς αποτελεί μια ολοκληρωμένη θεωρία, που δεν τελειώνει στην εφηβεία, αλλά αφορά όλη τη ζωή...