Τελικά, πώς καλλιεργούνται οι επιθυμητές συμπεριφορές;

Πρώτα απ' όλα, ως "επιθυμητές συμπεριφορές", θα αναφερθούμε, γενικά, στις συμπεριφορές εκείνες, οι οποίες, διευκολύνουν την κοινωνική αλληλεπίδραση και τη συνεργασία και περιλαμβάνουν την υπευθυνότητα, τις δεξιότητες και τις θετικές στάσεις που προωθούν την καλή επικοινωνία, την αυτοπειθαρχία και την αυτορύθμιση των ατόμων.
Ξεκινώντας από την προϋπόθεση της "οριοθέτησης", δηλαδή, το στόχο τήρησης των απαραίτητων εκείνων κανόνων που διέπουν τις διαπροσωπικές σχέσεις και με απώτερο στόχο να προσεγγίσουμε την (αυτο)εκπλήρωση των δυνατοτήτων αυτονόμησης των παιδιών, ένα είναι το σίγουρο: ότι, οι επιθυμητές συμπεριφορές, καλλιεργούνται όταν επικεντρωνόμαστε στις "μεσότητες", παρά όταν προσπαθούμε με "υπερβολές" να καλύψουμε "ελλείψεις" (ή το αντίστροφο). Παρακάτω, θα δούμε πώς...

Θα ανοίξουμε,όμως, εδώ, μια σύντομη παρένθεση.

Αυτό το (υπερ)απλουστευτικό σκεπτικό της "αντιστάθμισης/ αναπλήρωσης", φαίνεται, ότι δεν αφορά μόνο τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών αλλά και τις συμπεριφορές μας ως ενηλίκους γενικότερα. Θα παραθέσω μερικά παραδείγματα:

"Έφαγα πολύ σήμερα, άρα θα φάω λιγότερο αύριο...",

"Θα ξοδέψω πολλά χρήματα, τον άλλο μήνα, για αναψυχή, άρα πρέπει να πιεστώ περισσότερο αυτόν το μήνα..."

Τα παραδείγματα αυτά, εκ πρώτης όψεως μοιάζουν "λογικά", όμως, εάν τα προσέξουμε καλύτερα, ίσως μπορούν να μας προϊδεάζουν για το πώς υπάρχει ο κίνδυνος να "εγκλωβιστούμε" σε απλοϊκές σκέψεις και δυσλειτουργικά "δίπολα". Κι αυτό επειδή, τέτοια "μέτρα", μπορεί να "λειτουργούν", κάποιες φορές, στη διαχείριση των πιο "έκτακτων", ας πούμε, περιπτώσεων, παρόλα αυτά, δεν είναι οι καταλληλότερες επιλογές ώστε να είμαστε, γενικά, σε "ισορροπία". Εάν ακολουθούμε συχνά τέτοια σκεπτικά, τότε, μπορεί να πιέσουμε τον εαυτό μας ή τους άλλους, να προκαλέσουμε κριτικές "όλα ή τίποτα" που αφορούν τα αποτελέσματα των πράξεών μας ή/ και να μην είμαστε ευχαριστημένοι από τις αποδόσεις μας κ.ά. Επίσης, τέτοια σκεπτικά, που συχνά εκφράζονται με τον όρο "πρέπει" (!) πηγάζουν από δυσλειτουργικές πεποιθήσεις και λανθασμένες προσδοκίες που μπορεί να δημιουργούν αρνητικά συναισθήματα στα άτομα.
Κλείνει η παρένθεση.

Παραδείγματα σαν το παραπάνω, αναδεικνύουν τη διάσταση μεταξύ "κοινής λογικής" και "επιστημονικού" τρόπου διαχείρισης ορισμένων ιδιαίτερων καταστάσεων. Αλλά θα παραθέσουμε και ακόμη ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, στη συνέχεια:

Σύμφωνα προς την "κοινή λογική", λοιπόν, προσπαθώντας να καλλιεργήσουμε (πιο) επιθυμητές συμπεριφορές στα παιδιά, αρκετές φορές, επιδιώκουμε (άμεσες) αλλαγές, προσπαθώντας να τα "υπερεκθέσουμε"΄σε συμπεριφορές στις οποίες κρίνουμε ότι υπάρχει "έλλειμμα", πιστεύοντας ότι η συνδιαλλαγή τους με την "υπερβολή" θα οδηγήσει, με κάποιον τρόπο, στην ανάπτυξη του επιθυμητού "μέσου" αποτελέσματος ή προσπαθούμε να τα περιορίσουμε, προσωρινά, περισσότερο απ' όσο συνήθως, με στόχο να τους δώσουμε "μαθήματα" μέσω "πίεσης" ή/ και "τιμωριών". Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η απόπειρα αυστηρής οριοθέτησης της υπερκινητικότητας των παιδιών με έντονες φωνές, υποδείξεις και διάφορους περιορισμούς. 

Τι χρειάζεται, όμως, συστηματικά να κάνουμε, σε αυτήν την περίπτωση; Πρώτον, να έχουμε ρεαλιστικές προσδοκίες, δηλαδή να μην αναζητούμε την "τελειότητα" αλλά να λαμβάνουμε υπόψη τις δυνατότητες του παιδιού, τη δεδομένη στιγμή. Δεύτερον να δημιουργήσουμε, με υπομονή και συστηματικότητα, ένα ασφαλές πλαίσιο, που θα είναι εξατομικευμένο, στο οποίο, το παιδί θα γνωρίζει τις συνέπειες των συμπεριφορών του, θα λαμβάνει σταθερές ενισχύσεις για την εκδήλωση των επιθυμητών συμπεριφορών (και δεν εννοούμε μόνο τις υλικές αλλά κυρίως τις ηθικές με "μπράβο"), θα νιώθει την υποστήριξή μας και τη διακριτική μας καθοδήγηση. Τρίτον, θα συμφωνήσουμε από κοινού και θα επαναλαμβάνουμε συχνά τις ελάχιστες "συμφωνίες" που θα τηρούμε, ως ρουτίνες, με πειθαρχία, για να συνεργαζόμαστε καλά και τέταρτον, θα αποκλιμακώσουμε τις εντάσεις μιλώντας με κατάλληλο λεξιλόγιο και τέλος, θα προχωράμε σταδιακά κι όχι επιχειρώντας απότομες αλλαγές όλες μαζί!

Μην ξεχνάμε ότι, το να μάθουμε κάτι, τις περισσότερες φορές, προϋποθέτει το να ξε-μάθουμε κάτι άλλο, που προηγουμένως, ήταν, με το δικό του τρόπο, "λειτουργικό" ή/ και "ευχάριστο" για το άτομο, ακόμη κι αν ήταν μια συμπεριφορά αρνητική... Επομένως, χρειαζόμαστε τόσο έξυπνες όσο και ειλικρινές προσεγγίσεις, ώστε οι εναλλακτικές που θα παρουσιάσουμε, να επιφέρουν (και να φαίνεται σαφώς ότι επιφέρουν), μεγαλύτερο "κέρδος" και  για τις δυο πλευρές.

Ένα είναι το σίγουρο: για να καλλιεργήσουμε τις επιθυμητές συμπεριφορές, θα πρέπει να κάνουμε πρακτική σε αρεστές και ισορροπημένες συμπεριφορές, να λειτουργούμε οι ίδιοι ως καλά παραδείγματα και να δημιουργούμε τα πλαίσια που θα οδηγήσουν στην υιοθέτηση και την επανάληψή τους (και ταυτόχρονα στην αποφυγή των ανεπιθύμητων συμπεριφορών) κι όχι να ενισχύουμε τις "υπερβολές" ή τις "ελλείψεις", που οδηγούν και σε αρνητικά συναισθήματα και σε λανθασμένες προσδοκίες και συμπεράσματα.

Ο δρόμος, βέβαια, της μεσότητας, χαρακτηρίζεται ως ο "δύσκολος" δρόμος κι αυτό επειδή, η κάθε περίπτωση είναι διαφορετική, συνεπώς, ο στοχασμός σε σχέση με τις μεσότητες και η εξεύρεση τρόπων πρακτικής τους, χρειάζονται συστηματική προσπάθεια, η οποία αφορά την κάθε δεξιότητα ξεχωριστά. Πρόκειται, ωστόσο, για έναν τρόπο να ενισχύουμε τα άτομα σε δεξιότητες και χαρακτηριστικά που κατακτώνται χωρίς πιέσεις, προωθούν τη συνολική ψυχική υγεία και μπορούν να τηρούνται από αυτόνομα άτομα ως μέρος των προσωπικοτήτων τους...

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.

_______
*Βέβαια, τα αναγνώσματα αυτού του ιστολογίου, προσπαθούν, με απλά λόγια, να μας φέρουν πιο κοντά στις επιστημονικές προσεγγίσεις. Στο συγκεκριμένο άρθρο, στόχος ήταν να τονίσουμε τη "μεσότητα", αφού, η "τροποποίηση της συμπεριφοράς", στην πραγματικότητα, είναι ένα μεγάλο κεφάλαιο που εμπλέκει διάφορες προσεγγίσεις της ψυχολογίας και της ειδικής εκπαίδευσης...