Σε ποιο βαθμό εμπνεόμαστε από τα παιδιά και τους επιτρέπουμε να συμμετέχουν ενεργότερα στη λήψη αποφάσεων;

Όταν λέμε ότι ακούμε ενεργά τα παιδιά, ότι λαμβάνουμε υπόψη τη γνώμη τους κι ότι είναι δικαίωμα των παιδιών να έχουν καλή πληροφόρηση και λόγο στις καταστάσεις που τα αφορούν, τι εννοούμε τελικά;

Σε ποιο επίπεδο βρίσκεται η συμπερίληψη των αποφάσεων παιδιών στις δομές όπου περνούν τον περισσότερο χρόνο τους;

Μέσα από ποιες διαδικασίες προωθείται;

Σε ποιο βαθμό «χειραγωγούμε» τα παιδιά;

Σε ποιο βαθμό εμπνεόμαστε από αυτά;

Τα ακούμε ενεργά ή προσπαθούμε «εικονικά» να εξασφαλίσουμε τη συμμετοχή τους σε καθημερινές αποφάσεις;

Πόσο καλά ενημερώνουμε τα παιδιά για δυνατότητες και συνέπειες των αποφάσεών τους, με γλώσσα φιλική για την ηλικία τους;

Τα συμβουλευόμαστε ή μόνο τα συμβουλεύουμε;

Παίρνουμε τις αποφάσεις «μισές-μισές» με τα παιδιά;

Μήπως θα μπορούσαμε να ενθαρρύνουμε περισσότερες πρωτοβουλίες των παιδιών εάν συνάψουμε κατάλληλες σχέσεις υποστήριξης/ υποβοήθησης;

Η ενεργότερη συμμετοχή των παιδιών στην οικογένεια και στο σχολείο και η ανεξαρτησία/ αυτονόμησή τους σε σχέση με τις υποχρεώσεις τους και τη ρύθμιση των προβλημάτων που τα αφορούν είναι γενικά επιθυμητά και το ενδιαφέρον γι’ αυτές τις δυνατότητες έχει αυξηθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια. 

Όμως ποιες πρακτικές δυσκολίες συναντά;

Η ενεργότερη συμμετοχή των παιδιών, περιλαμβάνει την ενδυνάμωσή τους ως πολίτες και την άσκηση των δικαιωμάτων τους, την καλύτερη πληροφόρησή τους, τη διεύρυνση των δυνατοτήτων τους για επιλογή, την καλλιέργεια δεξιοτήτων έκφρασης και τη συμμετοχή τους σε διαλόγους.

Ο βαθμός στον οποίο μπορούν, κάθε φορά, να εμπλακούν τα παιδιά, σε διαδικασίες όπως οι παραπάνω, εξαρτάται από την ηλικία τους και τη συστηματική προετοιμασία τους. 

Γενικά, ανάλογα με τα στάδια της ανάπτυξης των παιδιών, η «ετοιμότητά» τους για μάθηση και ενεργή συμμετοχή είναι διαφορετική. Ανάλογα με τα στάδια της ανάπτυξης, θα λέγαμε ότι είναι διαφορετική και η «ευαισθησία» των παιδιών για τη συμπερίληψή τους στις αποφάσεις των ομάδων που ανήκουν: για παράδειγμα, στην προεφηβική και εφηβική ηλικία, τα παιδιά επιθυμούν περισσότερο να συμμετέχουν ισότιμα με τους ενηλίκους, ευαισθησία που εάν δεν της δώσουμε χώρο έκφρασης, μπορεί να εκφραστεί ακόμη και με επιθετικό τρόπο, δημιουργώντας συγκρούσεις.

Τα θετικά αποτελέσματα από τη συμμετοχή των παιδιών στη λήψη αποφάσεων στις ομάδες κοινωνικοποίησής τους, αφορούν την ενδυνάμωση των παιδιών ως πολίτες και τη δυνατότητά τους να σχεδιάζουν τις ζωές τους.

Επίσης, μέσα από την ενεργότερη συμμετοχή ακόμη και ηλικιών κάτω των 6 ετών, τα παιδιά νιώθουν ότι ακούγεται η γνώμη τους, μαθαίνουν να υποστηρίζουν τις απόψεις τους, να λαμβάνουν υπόψη τα υπέρ και τα κατά των αποφάσεων τους και να συνεργάζονται, αναπτύσσουν πιο έντονους δεσμούς με τις ομάδες και τις κοινότητες που ανήκουν και με την κοινωνία γενικότερα και αποκτούν κοινωνικές δεξιότητες και εφόδια που μπορούν να χρησιμοποιήσουν σε πολύπλοκες συνθήκες.

Σημαντικό, μέσα από αυτή τη συμμετοχή, είναι, να προωθήσουμε, επίσης, τις διαδικασίες διεκδίκησης που εξασφαλίζουν αμοιβαίο κέρδος για όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές ("win-win solutions"), έναντι επιθετικών λύσεων ή συμβιβασμών, περιπτώσεις που συνεπάγονται πιέσεις, θυμό ή συναισθήματα που καταπνίγονται.

Οι διαδικασίες αυτές, περιλαμβάνουν την καθημερινή ενεργή ακρόαση των παιδιών και έχουν ως προϋπόθεση και ως αποτέλεσμα τη δημιουργία νέων «τόπων» έκφρασης. Η οργάνωση και η εφαρμογή τους στην καθημερινή πρακτική, πραγματοποιείται βαθμιαία, χρειάζεται ευελιξία και χρόνο και οι ενήλικοι που συμμετέχουν σε αυτές πρέπει να έχουν (συνειδητά) υποστηρικτικό ρόλο, ενθαρρύνοντας τα παιδιά να παίρνουν δικές τους πρωτοβουλίες και να συμμετέχουν στην υλοποίησή τους.

Το να δώσουμε περισσότερο χώρο στην έκφραση των παιδιών, θα βοηθήσει την επικοινωνιακή, συναισθηματική και κοινωνική τους επάρκεια και θα ενισχύσει την αυτοπεποίθησή τους.

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.