"Ήταν τόσο απλό τελικά!": "λάθη" και εναλλακτικές που αφορούν την εύστοχη επικοινωνία μεταξύ γονέων και παιδιών όταν υπάρχει κάποιο ανησυχητικό σύμπτωμα

Το ότι αυξάνεται η ενημέρωση των γονέων γύρω από θέματα ψυχολογίας, δεν λειτουργεί, σε όλες τις περιπτώσεις, αποκλειστικά προωθώντας την αμοιβαία κατανόηση και την ενσυναίσθηση μεταξύ γονέων και παιδιών, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί ακόμη και να «προκαταβάλλει» αρνητικά τους γονείς, να τους αγχώνει ή να τους ανησυχεί... Εάν είναι μια φορά λανθασμένο, το να ...γκουγγλάρουμε τα μεμονωμένα συμπτώματα που παρατηρούνται στους ενηλίκους, επιχειρώντας διαγνώσεις και προβλέψεις χωρίς τους ειδικούς, τότε, όταν αυτός ο τρόπος ενημέρωσης αφορά τα παιδιά, κάνουμε σίγουρα ένα διπλό λάθος...

Η ψυχολογία, είναι μια επιστήμη, που στον κοινό νου, αποτυπώνεται κάπως απλοϊκά σαν να αναζητά τις αιτίες των συμπτωμάτων που παρατηρούνται "εδώ και τώρα", σε "τραύματα", παραλείψεις, έντονες εσωτερικές συγκρούσεις ή βιολογικούς παράγοντες. Στην πραγματικότητα, όμως, το νόημα κάθε συμπτώματος στα παιδιά, διαφέρει ανάλογα με την ηλικία που εμφανίζεται, όπως και η έντασή και η συχνότητά του, αλλά και η συνύπαρξή του με άλλα συμπτώματα, εξαρτώνται από ένα σωρό παράγοντες που δεν μπορεί να αντιληφθεί ο μη-ειδικός, κυρίως επειδή δεν μπορεί να έχει ολοκληρωμένη θεωρητική κατάρτιση ούτε αντικειμενικά μέτρα σύγκρισης.
"Ήταν τόσο απλό τελικά, μα πώς δεν το είχα σκεφτεί τόσον καιρό;", μονολογεί μια μητέρα. Όταν προηγουμένως με είχε ρωτήσει, "Μα, γιατί να συμβεί αυτό στο παιδί, τώρα;" η μητέρα, δεν μπορούσε να έχει παρατηρήσει "απ' έξω" ότι, προσπαθώντας να είναι μια πάρα πολύ καλή μητέρα, η κοινή «λογική» που, με ευστροφία κατά τα άλλα, χρησιμοποιούσε στους τρόπους επικοινωνίας με το παιδί και στις υποθέσεις της, την απομάκρυνε πιο πολύ, τελικά, από τις αιτίες των "προβλημάτων" που είχε εντοπίσει στο παιδί…

Προκειμένου να αναφερθούμε σε πιθανά "λάθη", θα πρέπει βέβαια, εξαρχής να ξεκαθαρίσουμε ότι, τα παραδείγματα που θα παραθέσουμε παρακάτω, είναι ενδεικτικά "λάθη" που ως γονείς μπορούμε να δουλέψουμε με αυτά, ώστε να βρούμε καλύτερες εναλλακτικές και δεν είναι συμπεριφορές που γίνεται έτσι απλά να τις αποφύγουμε τελείως, από τη μια μέρα στην άλλη. Επίσης, το κλίμα ενός σπιτιού, δεν μπορεί να αλλάξει από τη μια μέρα στην άλλη, εάν δεν (συν)εργαστούμε όλοι μαζί πάνω σε αυτό και μερικές φορές, χρειάζεται πράγματι "σκληρή δουλειά"... Παρόλα αυτά, τα παιδιά, καθώς η ανάπτυξή τους προχωρά περνώντας από τα διαφορετικά ηλικιακά στάδια, έχουν εκ νέου ευκαιρίες να αναπληρώσουν παλαιότερα "κενά"...

Ποια είναι όμως, τέτοια "λάθη";

1. Παρατηρούμε πολύ τα παιδιά, προσπαθούμε να βγάλουμε συμπεράσματα από λεπτομέρειες, τα οποία συχνά αναφέρουμε κιόλας, με μορφή χαρακτηρισμών στα παιδιά, ενώ στην πραγματικότητα, τα προβλήματα στις μικρές ηλικίες δεν είναι "στατικά".

2. Επιχειρούμε ερμηνείες των συμπεριφορών των παιδιών και κάνουμε (συνήθως αρνητικές) προβλέψεις για το μέλλον, με κριτήρια του πώς θα νιώθαμε εμείς στη θέση τους, τι νομίζουμε ότι θα ήταν καλό για εμάς ή ποια εμπόδια που συναντήσαμε εμείς θα πρέπει να αποφύγουν τα παιδιά στη ζωή τους. Για να είμαστε ειλικρινείς, αυτές οι τάσεις, μπορούν όντως να προστατεύσουν τα παιδιά, καλό θα είναι όμως να διατηρούνται σε μέσα επίπεδα, επειδή εάν γίνουμε υπερπροστευτικοί, τότε δεν θα μπορούμε να καλλιεργήσουμε την υπευθυνότητα και την αυτονομία των παιδιών.

3. Επιχειρούμε με "υπερβολές" να καλύψουμε "ελλείψεις" και το αντίστροφο.

4. Δίνουμε λάθος νόημα στη δυνατότητα επιλογής των παιδιών, χωρίς να ξεκαθαρίζουμε ακριβώς τι θέλουμε από τα παιδιά και λάθος νόημα στην οριοθέτηση, νομίζοντας ότι οι πρακτικές οριοθέτησης είναι ίδιες (και αδιαπραγμάτευτες) για όλες τις ηλικίες παιδιών.

5. Νομίζουμε ότι με κριτικές θα προκαλέσουμε αλλαγές σε στάσεις και συμπεριφορές, ενώ στην πραγματικότητα, οι κριτικές αγχώνουν τα παιδιά και μειώνουν την αυτοπεποίθησή τους.

6. Συγκρίνουμε τα αδέρφια μεταξύ τους, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη ότι τα παιδιά και θέλουν να είναι διαφορετικά μεταξύ τους και απαιτούν να αναγνωρίζουμε τη μοναδική τους αξία.

7. Νομίζουμε ότι μόνο με πολλές προφορικές συμβουλές και απαγορεύσεις μπορούμε να αλλάξουμε κάτι, ενώ οι πολλές προφορικές συμβουλές, μπερδεύουν τα παιδιά και οι απαγορεύσεις χωρίς να δίνουμε σαφείς και αρεστές εναλλακτικές, μπορεί να οδηγήσουν σε αντίθετα από τα επιθυμητά αποτελέσματα.

8. Αγνοούμε ότι η ίση μεταχείριση θεωρείται από τα παιδιά δίκαιη μεταχείριση μόνο όταν αυτά είναι πολύ μικρής ηλικίας, ενώ μεγαλώνοντας έχουν ανάγκη από πιο δίκαιη μεταχείριση, με την έννοια ότι αυτή θα λαμβάνει υπόψη περισσότερα κριτήρια.

9. Υποτιμούμε τη σημασία της δυνατότητας πρόβλεψης από τα παιδιά: θα πρέπει να είμαστε συνεπείς στις αντιδράσεις μας και στις εξηγήσεις που δίνουμε στα παιδιά, επειδή τα παιδιά σε μικρές ηλικίες, καταγράφουν εύκολα τις πληροφορίες, στην προσπάθειά τους να προβλέψουν τον κόσμο, που στα δικά τους μάτια εξαρτάται από τη βούληση των ενηλίκων.

10. Βιαζόμαστε να πάρουμε μια διάγνωση για το "σύμπτωμα" που έχουμε στο νου μας, χωρίς να έχουμε παρατηρήσει καλά εάν και γιατί αυτό είναι τελικά τόσο δυσλειτουργικό ή "κακό".

Τι μπορούμε να κάνουμε;

1. Να εμπιστευόμαστε την εικόνα του συνόλου: το παιδί είναι γενικά χαρούμενο; Ή είναι αγχωμένο;

2. Να ρωτάμε και να λαμβάνουμε υπόψη και τη γνώμη των δασκάλων, το μεγάλωμα των παιδιών χρειάζεται συνεργασία.

3. Να περιμένουμε με περισσότερη υπομονή και λιγότερη ανησυχία για όλα τα πιθανά ανησυχητικά σημάδια, προτού εκτιμήσουμε την κατάσταση, ώστε να μπορούμε να ενημερώσουμε σωστά τον ειδικό.

4. Να αποφεύγουμε τους χαρακτηρισμούς και να προτιμάμε να κάνουμε λόγο για συμπεριφορές: π.χ. "Σήμερα δεν τακτοποίησες το δωμάτιό σου", αντί για "Είναι τεμπέλης".

5. Να μην προκαταβάλουμε συναισθηματικά τα παιδιά, δημιουργώντας ενοχές για την "ταλαιπωρία" της οικογένειας από το "σύμπτωμα" ή υποβάλλοντας τους πώς πρέπει να νιώθουν γι' αυτό.

6. Να μην επιχειρούμε να ερμηνεύσουμε τη διαφορετικότητα συγκρίνοντας τα αδέρφια μεταξύ τους.

7. Επιπροσθέτως, μπορούμε να στοχεύσουμε στην αυτονομία των παιδιών όχι μόνο σ' ό,τι αφορά το διάβασμα των μαθημάτων τους αλλά και την επίλυση καταστάσεων που τα αφορούν. Πρώτα, όμως, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την ενεργητική ακρόαση.


Τέλος, εάν θέλετε μια σύντομη περίληψη για υπενθύμιση, κοιτάξτε τις λέξεις με πλάγια γραφή!


Χριστίνα Καλαβρή,
ψυχολόγος-εγκληματολόγος.