Η σημασία των οπτικών μηνυμάτων στην καλή ψυχολογία

Συχνά, υποτιμούμε το ρόλο που έχουν τα εξωτερικά, οπτικά ερεθίσματα σε αυτό που νιώθουμε «μέσα μας». 

Μάλλον αποδίδουμε το άγχος και την αρνητική μας διάθεση σε «εσωτερικά αίτια», σε χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, σε γεγονότα του παρελθόντος ή του μέλλοντος, αλλά πιο σπάνια, πιστεύω ότι είμαστε σε θέση να αποτιμήσουμε τη σημασία των «ενδείξεων» του χώρου σε αυτά που νιώθουμε… Φαίνεται, όμως, ότι, ορισμένες ενδείξεις του περιβάλλοντος, μπορούν να λειτουργήσουν ως «μηνύματα» και να επηρεάσουν τα συναισθήματα και τη διάθεσή μας με θετικό ή αρνητικό τρόπο. Για παράδειγμα, ένα θετικό οπτικό μήνυμα, μπορεί να είναι μια χαλαρή στιγμή σε έναν όμορφο χώρο, ενώ ένα αρνητικό οπτικό μήνυμα δεν σημαίνει απαραιτήτως το μήνυμα μιας «άμεσης απειλής», αλλά θα μπορούσε να είναι απλά ένα εγκαταλειμμένο μέρος, με εμφανή τα σημάδια παρακμής…

Στην πραγματικότητα, ο καθένας, έχει ένα μοναδικό τρόπο με τον οποίο «φιλτράρει» τα ερεθίσματα που προσλαμβάνει και αποκτούν νόημα γι΄ αυτόν. Και κάθε στιγμή, νιώθουμε ταυτόχρονα πολλά συναισθήματα... Τα συναισθήματα αυτά, περιλαμβάνουν σωματικές, πρωτίστως, αντιδράσεις που διαρκούν λίγο ή περισσότερο (οι αιτίες τους μπορούν να γίνονται αντιληπτές ή όχι και είμαστε σε θέση να αποτιμήσουμε το μέγεθος της σωματικής διέγερσης σε αναλογία με το ερέθισμα που το προκάλεσε), ενώ η διάθεση είναι μια πιο γενική κατάσταση που μπορεί να διαρκεί για μερικές ημέρες.

Πώς, όμως, τα οπτικά, «εξωτερικά μηνύματα», επιδρούν στα συναισθήματα;

Η ιδέα που περιγράφουμε εδώ, έχει εφαρμογή στις εγκληματολογικές προσεγγίσεις. Οι θεωρίες της εγκληματολογίας, που εξηγούν το φόβο των ατόμων για την πιθανή θυματοποίησή τους (και αναφέρονται και σε φαινόμενα κοινωνικής ψυχολογίας), λαμβάνουν ιδιαίτερα υπόψιν τη σημασία του περιβάλλοντος, όσον αφορά τις ενδείξεις εγκατάλειψης ή/ και παρακμής που παρατηρούνται σε ορισμένες περιοχές, δηλαδή σε περιοχές με απορρίμματα και υπολείμματα εγκληματικών πράξεων όπως σύριγγες, περιοχές με εγκαταλειμμένους χώρους αναψυχής, απεριποίητους τόπους βανδαλισμών κ.ά. και τις ενδείξεις που έχουν να κάνουν με πρόσωπα και συμπεριφορές π.χ. υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ σε δημόσιους χώρους. Πιο συγκεκριμένα, τα οπτικά μηνύματα αφρόντιστων χώρων, δημιουργώντας αρνητικά συναισθήματα, συναισθήματα φόβου, άγχους ή αγανάκτησης στα άτομα, είναι πιθανό, να τα κινητοποιήσουν σε δράσεις για αποκατάσταση, αλλά είναι πιθανό, ιδίως εάν υπερβαίνουν κάποιο όριο, να οδηγήσουν στο διαχωρισμό της θέσης κάθε ατόμου από την κοινή προσπάθεια, στην αποφυγή συγκεκριμένων μερών (που για άτομα ορισμένων ηλικιακών ομάδων μπορεί να έχει επιπτώσεις και στη μείωση των κοινωνικών συναναστροφών), σε απώλεια της εμπιστοσύνης, ακόμη και σε διάλυση του κοινωνικού ιστού... 

Συμπεραίνουμε ότι, το εξωτερικό περιβάλλον, έχει σημαντικό ρόλο στην καλή ψυχολογία, επηρεάζοντας όχι μόνο άμεσα τα συναισθήματα και τη διάθεση των ατόμων, αλλά και έμμεσα, τις σχέσεις και την ποιότητα ζωής. Αυτές οι παρατηρήσεις, έχουν αξία γενίκευσης και σε άλλες περιστάσεις. Το καθημερινό άγχος, θα μπορούσε να είναι μια από τις περιπτώσεις στις οποίες τα οπτικά μηνύματα «χάους» ή/ και παρακμής, προδιαθέτουν αρνητικά τα άτομα και λειτουργούν επιβαρυντικά...  

Τι μπορούμε να κάνουμε;

Το να φροντίζουμε την ευπρέπεια των χώρων που κινούμαστε, το να αυξήσουμε με το συλλογική δράση το «χώρο ευθύνης» μας και το να γνωριστούμε καλύτερα με άλλα άτομα μέσα από ομαδικές δραστηριότητες, έχουν σημαντικό ρόλο στη μείωση του καθημερινού άγχους. Οι στόχοι της κινητοποίησης, πέρα από τις δραστηριότητες ψυχαγωγίας, περιλαμβάνουν και δραστηριότητες που στοχεύουν σε θετικά οπτικά μηνύματα που δίνει το περιβάλλον: δεντροφυτεύσεις και λουλούδια, αποκατάσταση μικρών βλαβών όπως σπασμένα τζάμια και καμένες λάμπες και καθαριότητα δρόμων, πεζοδρομίων και οικοπέδων, ειδικά σε περιοχές που υπάρχουν σχολεία, είναι δράσεις οι οποίες αποτελούν ευθύνη της εκάστοτε δημοτικής αρχής, ωστόσο, μπορεί να αφορούν άμεσα και τους πολίτες αφού τα όρια «ιδιωτικού» και «δημοσίου» είναι συχνά ρευστά σε επίπεδο γειτονιάς και μικρής κοινότητας…

Χριστίνα Καλαβρή,

ψυχολόγος-εγκληματολόγος.